قرارداد ایران - چین وافسانه ی پروژه ی استعماری " راه ابریشم جدید"
قرارداد ایران –چین
وافسانه ی پروژه ی استعماری"راه ابریشم جدید"
مناسبات تجاری دیرینه ی ایران وچین ، پس ازاعمال مجدد تحریمهای آمریکا علیه ایران، جانی دوباره گرفت. نخست وزیر چین درسال 2018، این مناسبات را " رابطه ی همه جانبه میان دوشریک استراتژیک" نامید. وزیرخارجه ی ایران نیز، پس ازامضای تفاهم نامه ی همکاری 25 ساله باچین،که درچهارچوب طرح " راه ابریشم جدید" منعقد گردید، چین را" دوست دوران سختی ها" نامید.تفاهم نامه ی اخیرمیان دوکشور، بخشی ازپروژه ی راه ابریشم جدید، ویاآنطورکه نزد بسیاری ازکشورها شناخته می شود" یک کمربند، یک راه" است که درواقع، طرح ایجاد دو راه بزرگ تجاری است که ازطریق آنها، چین بهتربتواند بادیگرکشورها ارتباط برقرارکند وآنها عبارتند از: یک راه زمینی ویک راه دریائی. مسیراین دوراه، ازمیان بیش از60 کشورجهان درقاره های آسیا، اروپا وآفریقا می گذرد.برآورد می شود که برای ساخت این مسیرها، بندرها، وتاسیسات انرژی آنها، حدود هزارمیلیارد دلاربایدهزینه شود.
پروژه های "راه ابریشم جدید" ، چهارچوبی اساسی برای توسعه ی اقتصادی فراهم می آورد که کشورهائی که تاکنون مستعمره ویاوابسته بوده اند، بتوانند ازوابستگی رهاشوند. این ابتکار، درواقع ، استراتژی توسعه ی جهانی زیرساختهاست. این طرح بی سابقه، براساس راه ابریشم شکل گرفته که درزمان سلسله ی " هان"(206 قبل ازمیلاد تا 220 میلادی) بوجود آمد وچین رابه هند، آسیای میانه ودیگرمناطق دنیا متصل نمود. روابط اقتصادی وفرهنگی ایران وچین،به موازات ایجاد راه ابریشم، گسترش یافت.هردوکشور درقرن سیزدهم میلادی تحت سلطه ی مغولها قرارگرفتند وپس ازآن نیز،قرنها توسط سلسله های پادشاهی اداره شدند تااینکه چین درسال1949 وایران درسال1979 ،رژیم سلطنتی را ملغی نمودند.باگذشت نیم قرن ازآن زمان، چین اکنون درموقعیتی است که می تواند ازتجربه ی غنی اش درتهیه ی زیرساختهای داخلی استفاده کند تابتواند سهمی عمده درتوسعه ی جاده ی ابریشم داشته باشد.یکی ازنتایج سیاسی جانبی این طرح، همزیستی میان کشورهاست که خاورمیانه، بیش ازهرزمان دیگری به آن نیازدارد.
قطع روابط ایران وآمریکا درپی تسخیرسفارت آمریکادرتهران، فرصت مناسبی برای گسترش روابط ایران وچین فراهم آورد.قبل ازانقلاب، بخش عمده ی نفت ایران، راهی اروپاوآمریکا می شد.بیشترین میزان تولید نفت ایران دراین سالها، شش میلیون بشکه درروزبود که دیگرهیچگاه تکرارنشد. دربیش ازچهاردهه حاکمیت جمهوری اسلامی ، چین برای ایران، وزنه ای دربرابرنفوذ آمریکابوده ضمن اینکه ایران نیزبرای چین، منبع مهم تامین انرژی ارزان برای صنعت روبه رشد این کشور به شمارمی رفته است.طی این سالها، روابط چین – ایران، سه مرحله راازسرگذراند : همکاری نظامی دردوران جنگ ، همکاری دردوران رشد صنعتی شتابان چین دردهه ی 1990 ، وهمکاری دردوران تحریمهای غرب علیه ایران.
درجریان جنگ 8 ساله باعراق،ایران که تحت تحریم تسبیحاتی غرب قرارداشت، مجبورشد برای اداره ی جنگ، دست نیاز بسوی شرق ، یعنی چین، روسیه وکره شمالی درازکند.دوران جنگ، باآغازاصلاحات اقتصادی " دنگ شیائوپینگ" مصادف شد.این رهبرچین ،افزایش صدورسلاح رابه منظورتامین ارز لازم برای اصلاحات اقتصادی، مدّ نظرقرارداد. 95 درصد از 3/6 میلیارد دلارسلاحی که چین درنیمه ی نخست دهه ی 1980 صادرکرد، راهی کشورهای خاورمیانه وجنوب آسیا گردید.بخش عمده ی نیازهای نظامی ایران دردوره ی جنگ، توسط چین تامین شد. موشک ضد شناور،موشک سطح به هوا، قطعات توپخانه ، تانک ، رادار ، سلاح سبک ومهمات ، ازجمله اقلامی بود که ایران ازچین دریافت نمود. درپایان جنگ ، چین 3/3 میلیارددلار جنگ افزار دراختیارایران قرارداده بود.
پس ازجنگ، موضوع رابطه ی دوکشور، ازسلاح به نفت وانرژی تغییرکرد.ایران کالاهای مصرفی مانند پوشاک، خودرو ، وسائل برقی ، مواد شیمیائی ، لوازم خانگی ، و تجهیزات مخابراتی ازچن می خرید وبهای آنهارابانفت پرداخت می کرد. چین نیز که دراوائل دهه ی 1990 ، فرآیند صنعتی شدن سریع راازسرمی گذراند، به وارد کننده ی بزرگ نفت وانرژی تبدیل شد. مصرف روزانه ی نفت چین درسال 2000 از 7/4 میلیون بشکه درروزفراتررفت که پکن برای تامین آن، به خاورمیانه وجنوب آسیا روی آورد.بالغ بر14 درصد این نفت، ازطریق ایران تامین می شد. ایران نیز 25 درصد نفت تولیدی خودرا دراختیارچین قرارمی داد. دیری نگذشت که چین، به سرمایه گذارعمده درصنعت نفت وگازایران تبدیل شد. مصرف نفت چین تا سال2019 ، به 8/12 میلیون بشکه درروزرسید(13 درصد کل مصرف جهان).
پس ازتحمیل تحریمهای سازمان ملل متحد وآمریکابرایران دراکتبر2010 ، چین بطورغیررسمی ازشرکتهای خود خواست که همکاری باایران کاهش دهند تاازگزند مجازاتهای آمریکادرامان بمانند.شرکت ملی نفت چین نیز مشارکت خودرادرپروژه ی پارس جنوبی، به حال تعلیق درآورد وچندی بعد این قرارداد لغو شد. معهذا ، چین همچنان مقادیرزیادی نفت ازایران وارد می کرد. ایران بیش از 60 تانکر ازناوگان تجاری خود( تقریباً دوسوم این ناوگان) رابه صدورمخفیانه ی نفت به چین ودیگرکشورها اختصاص داد. سرانجام ، فشارهای وارده برایران، به انعقاد قرارداد برجام بین ایران و1+5 انجامید. بااجرای این قرارداد، تحریمهای آمریکا و سازمان ملل متحد برچیده شد وبزودی تولید نفت ایران از7/1 میلیون بشکه درروز گذشت که 41 درصد آن( معادل 700 هزاربشکه درروز) راهی چین گردید. درمقطع خروج ترامپ ازبرجام درمه2018 وبرقراری مجدد تحریمها، ایران روزانه 7/2 میلیون بشکه نفت درروز تولید می کرد که 29 درصد آن راهی چین می شد.بابرقراری مجدد تحریمها، رهبرایران شعار " نگاه به شرق" راسرداد وبدین ترتیب، 79 درصد ازتولید ناچیز نفت ایران، راهی آسیا، بویژه چین ، کره جنوبی ، هند ، ترکیه ، و ژاپن گردید.
دورجدید تحریمها، بزودی تاثیرخودرابرتجارت ایران – چین باقی گذاشت. کل صادرات نفت ایران به صدهزاربشکه درروزرسید. چین نیزالگوی خرید خودراتغییرداد وخرید ازعربستان رادو برابرکرد. ایران، تدابیری رابرای دورزدن تحریمها اتخاذ نمود. این کشور، بهای نفت خود راتایک دلار درهربشکه کاهش داد که 30 سنت کمترازبهای نفت سبک عربستان بود.ازسوی دیگر، رهگیری تانکرهای حامل نفت ایران، بسیاردشواربود زیراآنها یاسیستمهای شناسائی خودراخاموش می کردند وموقعیت خودرانیزگزارش نمی دادند ویا نام وپرچم خودرا روی آب عوض می کردند.. اندکی قبل ازشروع مجدد تحریمها،ایران مقادیرهنگفتی نفت درچین، وبویژه دربنادر جین ژو ، هوئی ژو ، وتیان جین ، انبارکرد، بدون آنکه اسناد آن درهیچ کجا به ثبت رسیده باشد.همچنین دهها تانکرمالامال ازنفت، راهی آبهای آزاد شده ومنتظر مشتری ماندند.به نظرکارشناسان، اگراین مقدارنفت، بطورناگهانی واردبازارجهانی می شد، بشدت بهای نفت راکاهش می داد.
تحریمهای آمریکا علیه ایران ، یکجانبه اند ولذا، ایران هنوزمی تواند به لحاظ فنی، نفت خودرا صادرکند. اما ایالات متحده خریداران نفت ایران راموردتحریمهای ثانویه ی خود قرارمی دهد.این کشور حتی چند شرکت بزرگ چینی را به این اتهام، جریمه وتحریم کرد. البته دولت چین، هیچگاه این اقدام آمریکارانپذیرفته وهمیشه آنرامحکوم کرده است. درچنین شرائطی ودرژوئن 2020 ، رئوس پیش نویس قرارداد همکاریهای استراتژیک ایران – چین، به رسانه ها درز پیداکرد. این سند 18 صفحه ای، حاکی ازتعمیق روابط دوکشور درزمینه ی نفتی، نظامی وتکنولوژی ارتباطات بود.اما بنظر می رسد که حتی درصورت اجرای کامل این سند، بازهم روابط چین باایران، به پای روابط این کشور با عربستان وامارات متحده عربی نمی رسد. بین سالهای 2010 تا2020 ،چین 2/18 میلیارددلار درایران سرمایه گذاری کرد. درحالیکه طی همین مدت، رقم مزبوربرای عربستان 6/30 وبرای امارات متحده عربی 5/29 میلیارد دلار بود. این قراردادها، که بدون شک جهانی شدن رادرقالبی جدید ترویج می کنند، خشم غرب رابرانگیخته است. قرارداد باایران، ادامه ی قرارداد قبلی است که درسال2016 تحت عنوان " مشارکت جامع استراتژیک" میان ایران وچین به امضاء رسیده بود. چین بااین قرارداد، تلاش می کند تاایران رابه خانواده ی "راه ابریشم جدید" واردکند. اما این کار، مستلزم " عادی سازی" روابط ایران بادیگر اعضای این خانواده است تا تحرک کالا وسرمایه درمنطقه، به آسانی صورت گیرد. ازسوی دیگر، لازمه ی چنین چرخشی درایران، ظهوریک رهبراصلاح طلب ازسنخ" دنگ شیائوپینگ" است که جای اوهنوزدرایران خالی است.ورود ایران به خانواده ی راه ابریشم جدید، موجب خواهد شد که این کشور، منافع اقتصادی، رفاه وتوسعه رابرپافشاری برشعارهای باصطلاح انقلابی، مقدم شمارد.ایران باالگو قراردادن " چشم انداز2030" عربستان، و " چشم انداز 50 سال بعد" امارات متحده عربی،احتمالاً طرحهای مشابه را دردستورکارخود قرارخواهد داد. این رویکرد درقبال ایران،بارویکرد آمریکا درقبال این کشور، تفاوت ماهوی دارد.چین ، تحقق صلح وامنیت درخاورمیانه را یکی ازاهداف طرح راه ابریشم جدید اعلام کرده است. به نظرچین، تحقق این هدف،مستلزم نیل به توسعه ی اقتصادی،همکاری وهمپیوندی کشورهای منطقه است.این کشورها باید دست دردست یکدیگر،به مقابله باویروس کرونابرخیزند وهرچه سریعتر به مسیر توسعهی اجتماعی اقتصادی گام بگذارند.به همین منظور، ابتکار" یک کمربند، یک راه" ، درهمکاری با 19 کشورخاورمیانه ، آغازشده است. چین ، طرح راه ابریشم جدید را حول پنج محور سیاست خارجی خود درقبال خاورمیانه، تنظیم کرده است :احترام به یکدیگر ، تبعیت ازبرابری وعدالت ، پذیرفتن پیمان منع تکثیر سلاح اتمی ،حرکت بسوی امنیت جمعی ، وگسترش همکاریهای اقتصادی وتوسعه.
همکاری درعرصه ی انرژی، ازجمله تولید، حمل ونقل ، وتصفیه ی نفت خام ، پتروشیمی ، انرژیهای تجدید پذیر واستفاده ی صلح آمیز ازانرژی هسته ای؛ ساخت شاهراهها وتاسیسات دریائی باهدف مشارکت بیشترایران درطرح راه ابریشم جدید ؛ ارتقای استانداردهای بانکی وتاکید برپول ملی طرفین ونیز مبارزه با پولشوئی وتامین مالی تروریسم ؛ همکاری درتوریسم، مبادلات علمی، فنی ودانشگاهی، آموزش نیروی انسانی، محو فقر وبهبود معیشت عمومی ؛ ازمفاد مهم این سند می باشد.
بااین همه، طرح راه ابریشم جدید، ازسوی طیف وسیعی از نیروهای سیاسی، پروژه ای استعماری تلقی می شود. اما سئوال اینجاست که اگربراستی این طرح درپی تحمیل " وابستگی درتوسعه" می باشد،ثبت نام تقریباً همه ی کشورهای نیمکره ی جنوبی، ازجمله 42 کشوراز56 کشورقاره ی آفریقا، باید شگفت آورباشد. پاکستان ، سودان ، عراق ، امارات ، عربستان ، قطر، کویت ، مصر ومراکش، ازجمله کشورهای پیرامونی ایران هستند که به این طرح پیوسته اند. همه ی این کشورها ، بدون شک ، باپای خود بسوی فاجعه نمی روند. طرح راه ابریشم جدید، باساختن چهارچوبی اساسی برای توسعه، شرائطی راایجاد می کند که کشورهای مستعمره ی سابق، ازوابستگی خارج شوند وزنجیرهای اقتصادی آمریکا ومتحدانش رابگسلند. روزنامه ی تایمزژاپن دراین مورد می نویسد : " باوجود هیاهوی غرب درباره ی (دام بدهی) درطرح راه ابریشم جدید، همه ی بررسی ها دراین مورد نشاندهنده ی سنگین تربودن شرائط وام های غربی نسبت به وامهای واگذارشده ازسوی چین است. این تفاوت به حدّ ی است که حتی صندوق بین المللی پول وبانک جهانی نیز مجبورشده اند درشرائط وانهای خویش تجدید نظربعمل آورند زیرا کشورهای متقاضی وام، اکنون گزینه ی بهتری راپیش رودارند. بحث رابا نقل قولی از هنری کیسینجر به پایان می بریم : " باتوجه به اهمیت عملی طرح یک کمربند، یک راه ،ونقش آن درتغییرمرکزثقل اقتصاد جهانی از ازاقیانوس اطلس به اقیانوس آرام، قدرتهای غربی بدون شک نگران این طرح هستند." حال باید منتظرماند ودید که کدامیک ازپروژه های بلند پروازانه ی این طرح ، درایران تحقق پیدامی کند؟
منابع ومآخذ
1) irans increasing reliance on china , www.iranprimer.usip.org
2) the iran – china deal , www.mei.edu
3) china proposes a five points initiative on achieving security in middle east,www.fmprc.gov
4) what the new china – iran agreement means for middle east , www.trtworld.com
5) what is the china – iran strategic cooperation agreement? , www.diplomat.com
6) the iran – china deal amid the global power transition , www.aa.com
7) china with 400 billion dollars deal could deepen influences in Mideast , www.nytimes.com
ابتکار " راه ابریشم جدید " ، www.tudehpartyiran.org