تاثیرجنگ براقتصاد اسرائیل
تاثیر جنگ بر اقتصاد اسرائیل
فروپاشی یا رونق ؟
اسرائیل بعنوان سومین اقتصاد بزرگ خاورمیانه پس ازعربستان وترکیه ، یک بازار بسیار باز وتوسعه یافته است که دارای قابلیتهای حیاتی درتولید وصدورکالا وخدمات بافناوری پیشرفته ، خدمات تجاری ودفاعی ، وهمچنین پایگاه صادراتی متنوع نیروی کاربسیارماهراست. این کشور بادرآمد سرانۀ 50 هزاردلار ، در 15 سال اخیر میانگین نرخ رشد تولید ناخالص داخلی 4 درصد درسال را تجربه کرده است. معهذا درسه ماهۀ آخرسال 2023 ، اسرائیل دچارشوک حملۀ تروریستی 7 اکتبر ومتعاقب آن بسیج عمومی برای انجام یک حملۀ انتقامی شد. بیش از 200 هزاراسرائیلی ازجوامع هم مرز بانوارغزّه ولبنان تخلیه شده و 360 هزارنیروی ذخیره به خدمت فراخوانده شدند. درماههای بعد ، ازواردات وصادرات کشور کاسته شد ودرنهایت 50 هزار کسب وکارورشکست گردیدند.
اما اختلال اقتصادی اسرائیل تاکنون برای رهبران این کشور قابل مدیریت بوده است. رشد تولید ناخالص داخلی اسرائیل در سه ماهۀ پایانی سال 2023 به 8/1 درصد سقوط کرد که نسبت به 5/6 درصد سال قبل بسیاراندک بود. بانک اسرائیل ، هزینه های جنگ راازسال 2023 تا 2025 بالغ بر 100 میلیارددلاربرآورد کرد وکسری بودجۀ دولت رانیز 7 درصد تعیین نمود. هزینۀ جنگ برای هرخانواراسرائیلی 6/33 هزاردلار بود. دولت باافزایش مالیات ، کسری بودجۀ سال گذشتۀ خود راکاهش داد وآنرابه 7/4 درصد رساند که هنوز بسیاربالاتراز سقف تعیین شده توسط اتحادیۀ اروپاست (3درصد). یکی دیگرازمعیارهای سلامت اقتصادی هرکشور، بدهی دولت براساس درصدی ازتولید ناخالص داخلی است. بدهی دولت اسرائیل درسال 2024 به 69 درصد تولید ناخالص داخلی این کشوررسید که بالاتراز 3/61 درصد سال قبل بود. سقف تعیین شده ازسوی اتحادیۀ اروپا 60 درصد تولید ناخالص داخلی می باشد. ولی این رقم رانباید بارقم مشابه درآمریکا مقایسه کرد زیرا اگرچه بدهی دولت آمریکا به 120 درصد تولید ناخالص داخلی این کشوربالغ می شود اما هیچ کشوری دردنیا ، امتیازویژۀ چاپ دلاربرای پرداخت بدهی های خود ندارد. اگرچه رتبۀ اعتباری اسرائیل درسالهای 2023 و 2024 سقوط کرد اما درسال 2025 بهبود یافت که نشانگرحداقل ریسک نکول است. سازمان همکاری اقتصادی وتوسعه (OECD) پیش بینی کرده است که رشد اقتصادی اسرائیل درسال جاری از3/3 درصد سال قبل به 9/4 درصد افزایش یابد ودرسال 2027 نیزقوی ترشود. انتظارمی رود نرخ تورم نیز دراین کشور، از3 درصد سال قبل به 4/2 درصد درسال جاری و 2 درصد درسال 2027 کاهش پیداکند.
سرمایه گذاران ، تنها درسال اول جنگ غزّه ، بیش از 40 میلیارددلارازسرمایۀ خود راازاسرائیل خارج کردند. صندوق مستقل سرمایه گذاری نروژ و صندوق بازنشستگی دانمارک ، همۀ سرمایۀ خود رااز بانکهای اسرائیل خارج کردند. صندوق سرمایه گذاری استراتژیک ایرلند نیز 3 میلیون از 5 میلیون دلارسپردۀ خود رااز بانکهای اسرائیلی خارج کرد. بااینحال ، بخشی ازاین خروج سرمایه ، باورود قابل توجه سرمایه درسال 2025 جبران شد. اگرچه سرمایه گذاران ، درمورد اقتصاد اسرائیل درسالهای آینده تردید دارند اما هنوزقصد ندارند این کشوررا بطورکامل کناربگذارند. موتوراقتصاد اسرائیل ، فناوری پیشرفته است که حدود 14 درصد نیروی کار این کشوررا درخدمت خود دارد و25 درصد ازکل مالیات بردرآمد شرکتها راپرداخت می کند. این بخش ، 46 درصد صادرات و 20 درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می دهد. فناوری پیشرفتۀ اسرائیل ومجتمع نظامی – صنعتی جهان ، بطورکامل درهم ادغام شده اند. درحال حاضر بیش از 100 شرکت اسرائیلی دربورس نیویورک حضوردارند که مقام دوم راپس ازچین دراین بورس دارامی باشند. حضورپررنگ دوشرکت معتبر " انویدیا " و "اینتل " دربخش فناوری پیشرفتۀ اسرائیل ، به این بخش اعتبارجهانی بخشیده است. اینتل 27 میلیارددلار دراسرائیل سرمایه گذاری کرده و 9 هزارکارمند دراین کشوردارد که بیش ازهرشرکت دیگرخارجی است. این شرکت درسال 2024 بادریافت 2/3 میلیارددلار یارانه ازدولت اسرائیل ، عملیات تولید تراشه های پیشرفته رادرشهرجنوبی " کریات گات " آغازکرد. این تاسیسات اکنون تکمیل شده وشرکت اینتل قصد دارد یاآنرابه بهره برداری برساند ویاآنرابه شرکت دیگری بفروشد. انویدیا نیز 5 هزارکارمند دراسرائیل دارد ودردسامبرگذشته ، اسرائیل را "خانۀ دوم" خود اعلام کرد. این شرکت اکنون 5/1 میلیارددلار به ساخت یک پردیس تحقیق وتوسعه ویک مزرعۀ سرور دراسرائیل اختصاص داده است. حضورفیزیکی این شرکت دراسرائیل، به اندازۀ حضورفیزیکی آن در " سیلیکون ولی " آمریکاست وباعملیاتی شدن این دوطرح ، انویدیا به بزرگترین کارفرمای خصوصی دراسرائیل تبدیل می شود.
قلب فناوری پیشرفتۀ اسرائیل راامنیت سایبری وهوش مصنوعی تشکیل می دهد. امنیت سایبری با 39 درصد ، بیشترین سرمایۀ این بخش رابخود اختصاص می دهد. هوا-فضا نیزبخش مهمی ازسرمایه گذاریها را شامل می شود. امنیت سایبری درسال 2025 بیش از 60 میلیارددلارسرمایه جذب کرد. شرکت گوگل با32 میلیارددلار ، پلتفرم امنیت ابری WIZ راخریداری کرد وشرکت Palo Alto network نیز شرکت نرم افزاری Cyber Ark software رابه مبلغ 25 میلیارددلارخریداری نمود. این قراردادها، رابطۀ میان سیلیکون ولی ودستگاه امنیتی- نظامی اسرائیل راتقویت نمود به نحوی که واحد معروف 8200 ارتش اسرائیل ، عملاً تحت هدایت این شرکتها قرارگرفته است. این سرمایه گذاریها ، قدرت فراوانی به مجتمع نظارتی – نظامی اسرائیل بخشیده واین کشوررابه پیشتاز کنترل جمعیت شهری ، نظارت مرزی و مبارزه باتروریسم درجهان تبدیل کرده است. درحال حاضر، 600 شرکت امنیتی دراسرائیل حضوردارند که 300 شرکت ازمیان آنها ، خدمات آموزشی ومشاوره ای دراختیاردیگرکشورها قرارمی دهند و خدمات وکالاهای مرتبط با تکنولوژیهای نظارت نظامی به ارزش 3 میلیارددلار درسال رابه دنیا می فروشند. صدورتسلیحات اسرائیل درسال 2024 ، به رکورد بی سابقۀ 8/14 میلیارددلاررسید که بیشتراز 13 میلیارددلارسال قبل می باشد.
شرکت" لاکهید مارتین " راه حضور اسرائیل دربازارتسلیحات جهان راهموارکرده است. این شرکت ازنظرحجم فروش ، بزرگترین شرکت تسلیحاتی جهان محسوب می شود. لاکهید مارتین که درسال 2014 شعبۀ خود رادراسرائیل تاسیس کرد ، اگرچه ازسال 1971 بافروش جنگندۀ اف – 16 ارتش اسرائیل راتغذیه می کرد امااکنون جنگندۀ رادارگریز F-35-i رادراختیاراین کشورقرارمی دهد. باتوافق اخیر میان لاکهید مارتین و دولت اسرائیل ، قراراست برخی قطعات جنگندۀ اف -35 در اسرائیل تولید شود. صنایع هوا- فضای اسرائیل که دولتی است واکنون روند خصوصی سازی راازسرمی گذراند ، تاکنون 800 جفت بال اف- 35 رابه ارزش 5/2 میلیارددلارتولید کرده است. شرکت Cyclone که یک شرکت وابسته به Elbit است وبزرگترین شرکت خصوصی درصنایع نظامی اسرائیل محسوب می شود ، تولید اجزای حیاتی بدنۀ هواپیما (aerostructure) شامل بدنه ، بال ، خروجی ها وسطوح کنترلی برای یکپارچگی ساختاری ، ایمنی وکارآیی آیرودینامیکی راانجام می دهد که معمولاً بامواد سبک کامپوزیتی باآلیاژهای پیشرفته ساخته می شوند. به گفتۀ " گری نورث " ژنرال بازنشستۀ نیروی هوائی آمریکا ، " هرقطعه ازاف-35 نشان اسرائیل رابرخوددارد." اسرائیل اکنون 40 فروند ازاین هواپیما رادراختیاردارد. تانک " مرکاوا" (Merkava) عمده ترین سیستم زرهی اسرائیل است که درداخل این کشورتولید می شودودربازارهای تسلیحاتی جهان به فروش می رسد. موتوراین تانک ونیزموتور نفربرزرهی "نامر" Namer) – ببر)، توسط شعبۀ یک شرکت آلمانی دراسرائیل تولید می شود.
البته نشانه های نگران کننده ای برای آیندۀ بخش صادرات نظامی اسرائیل مشاهده می شود. اگرچه بجز اسپانیا ، خریداران عمدۀ اروپائی تسلیحات ازاسرائیل ، تغییرجندانی در خریدهای خود انجام نداده اند اما برخی ازاین کشورها دراعتراض به نسل کشی غزّه ، دست به برخی اقدامات نمادین زدند. مثلاً فرانسه ، شرکتهای تسلیحاتی اسرائیل راازشرکت درنمایشگاه جهانی تسلیحات خود محروم کرد. اسپانیا نیزقراردادی راکه برای خرید 168 پرتابگر و 1680 موشک ضد تانک به ارزش 325 میلیون دلار باشرکت " رافائل" منعقد کرده بود ، لغو کرد. درژوئن 2025 ، اسلوونی اولین کشوراتحادیۀ اروپابود که تحریم تسلیحاتی علیه اسرائیل اعمال کرد. دراوت 2025 نیز آلمان دومین کشوربزرگ تامین کنندۀ تسلیحات اسرائیل پس ازآمریکا ، فروش برخی اقلام نظامی به اسرائیل راممنوع اعلام کرد. بعلاوه ، کشورهای کلمبیا ، ژاپن ، هلند وبلژیک نیز معاملۀ تسلیحاتی بااسرائیل را لغو یا متوقف نمودند. اما پس ازبرقراری آتش بس ، این محدودیتها لغو شدند واولین محمولۀ پدافند هوائی Arrow-3 که توسط صنایع هوافضای اسرائیل ، شرکت بوئینگ ، وآژانس دفاع موشکی آمریکا تولید می شود ، به ارزش 5/6 میلیارددلار به اروپا صادرشد. علیرغم تحریم برخی کشورهای اروپا ، این قاره همچنان بزرگترین خریدار تولیدات نظامی اسرائیل درسال 2024 باقی ماند.درحال حاضر، اروپا با 54 درصد ، اقیانوسیه با 23 درصد ، وکشورهای عربی با 12 درصد ، بزرگترین خریداران تسلیحات ازاسرائیل می باشند.
بخشهای دیگراقتصاد اسرائیل نیز باوجود نابودی جامعۀ فلسطینی غزّه ، کم وبیش درراه شکوفائی گام برمی دارند. اسرائیل دردسامبر2025 قرادادی به ارزش 35 میلیارددلاربرای تامین گازطبیعی مصر ازمیدان نفتی مدیترانه امضاء نمود که 40 درصد سهام آن دراختیار شرکت " شورون " می باشد. حدود نیمی ازدرآمد حاصل ازاین قرارداد، به خزانۀ دولت اسرائیل واریز می شود که نقش قابل توجهی درکاهش کسری بودجۀ سالهای آتی این کشوردارد. جنگ همچنین برای برخی از بخشهای اقتصاد اسرائیل ، نعمت بود وسودهای بادآورده ای برای ایشان به ارمغان آورد. شرکت هواپیمائی "العال " درسال 2024 ، سودی به اندازۀ مجموع 15 سال قبل خود به دست آورد. بانکها نیزازمحل جبران خسارات وارده به کسب وکارها درمناطق جنگی ونیز حقوق ماهانۀ 8000 دلاری نیروهای ذخیره توسط دولت ، بهره مند گردیدند.
معهذا افزایش مهاجرت ، مهمترین تحول اقتصاد سیاسی اسرائیل پس ازحادثۀ 7اکتبر بود. یهودیان تحصیلکرده ، سکولار ، جهان وطن و اشکنازی ، بیشترین مهاجران اسرائیلی پس هفتم اکتبربودند. درحالیکه از سال 2009 تا 2021 سالانه 36 هزاراسرائیلی این کشورراترک می کردند، درسالهای 2023 و 2024 ، این رقم به 82800 نفرافزایش یافت که یک رکورد تاریخی محسوب می شود. معهذا دراین دوسال ، به ترتیب 24200 و 23800 نفرنیزوارداسرائیل شدند. شورای روسای دانشگاههای اسرائیل هشدارداده است که " وقتی حدود یکچهارم فارغ التحصیلان دکتری ریاضیات وعلوم کامپیوتر، به خارج ازکشور مهاجرت می کنند ، اسرائیل بتدریج مزیت نسبی خود رادراین عرصه ها ازدست می دهد." به گزارش سازمان نوآوری اسرائیل ، اشتغال در حوزۀ فناوری پیشرفته درسال 2024 کاهش یافت. رئیس این سازمان می گوید : " ازیکسو اسرائیل موفقیت خودرا بعنوان مهمترین مرکزفناوری پیشرفته پس ازآمریکا ، تثبیت کرده است وازسوی دیگر ، ثابت ماندن سطح تولید ، کاهش پروژه های تحقیق وتوسعه وافت کارآفرینی دراین بخش ، هشداردهنده است وشاخصهائی از ریسک می باشد که باید جدّی گرفته شود."
توریسم ازجمله بخشهای اقتصاد اسرائیل است که بزرگترین لطمه را ازجنگ خورد. پیش ازعملیات حماس ، تعداد بازدیدکنندگان ازاسرائیل بیش از 300 هزارنفر درماه بود. اما این رقم بعد ازآغازجنگ غزّه ، به 39 هزارنفردرماه کاهش یافت که هنوزهم به سطح قبل ازجنگ نرسیده است. برآورد می شود که خسارات وارده به این بخش از 4/3 میلیارددلاردرسال فراتررود. بخش ساخت وسازنیز که 14 درصد تولید ناخالص داخلی اسرائیل راتشکیل می دهد ، پس ازشروع جنگ ضربۀ بزرگی خورد. پروژه های ساخت وساز متوقف گردید واسرائیل مجوز ورود کارگران فلسطینی رابه خاک خود که 65 تا 70 درصد نیروی کاراین بخش راتشکیل می دهند ، لغو کرد. این خلاء توسط کارگران اسرائیلی که بخش بزرگی ازآنها به خدمت فراخوانده شده اند ، پر نشد. اکنون اسرائیل قصددارد برای پرکردن این شکاف ، 70 هزارکارگرساختمانی ازچین ، هند ، مولداوی وسریلانکا واردکند.
اکنون سئوال اینجاست که آیا پیامدهای بلند مدت نسل کشی غزّه ، شاخصهای ریسک رادراسرائیل ، به شاخصهای فروپاشی تبدیل خواهد کرد ؟ چنین بنظرنمی رسد. ریشۀ مشکلات اقتصادی اسرائیل ، به مدتها قبل ازنسل کشی غزّه بازمی گردد. راه حل دولت برای این معضلات ، اجرای پروژۀ نئولیبرالی بود – کاهش مالیات بردرآمد از64 به 46 درصد ونرخ مالیات شرکتها از 36 به 18 درصد ، محدود کردن هزینه های دولتی ، افزایش سن بازنشستگی ، .کاهش طرحهای رفاهی ، آموزشی وبهداشتی دولت ! درآستانۀ اجرای این پروژه درسال 1985 ، اسرائیل یکی از برابرترین کشورهای جهان به لحاظ اقتصادی بود اما اکنون به پنجمین کشور ازنظرنابرابری اقتصادی درمیان کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی وتوسعه (OECD) تبدیل شده است. به موجب داده های آماری اسرائیل ، درسال 2025 دهک بالای اسرائیل ، 83 درصد ازکل سود سرمایه و45 درصد ازکل درآمد دولت رادریافت کرده است. بیمۀ ملی اسرائیل نیزاعلام کرده است که 1/27 درصد ازکل خانوارهای اسرائیلی درسال 2024 ، ازتامین غذای کافی برای خود عاجزبوده اند و 58 درصد از خانوارها نیز ازناامنی غذائی رنج می برند. جنگ نیزبه درآمد 20 درصد ازجمعیت اسرائیل لطمه زده است.اینها نتیجۀ پروژۀ نئولیبرالی نتانیاهوست نه جنگ ! اکنون شکاف میان 10 درصد برتر وبقیۀ جامعه، به مهمترین معضل اسرائیل تبدیل شده است.
خلاصه اینکه بین اعلام دولت یهود درسال 1948 وحملۀ تروریستی 7 اکتبر2023 ، اسرائیل صدها میلیارددلارکمک نظامی وغیرنظامی ازآمریکا واروپا دریافت کرد وبه بزرگترین دریافت کنندۀ تسلیحات ازآمریکا درجهان تبدیل شد. اکنون قراراست اسرائیل تاسال 2028 ، مبلغ بی سابقۀ 38 میلیارددلار سلاح ازآمریکادریافت کند. شورای صلح دونالد ترامپ نیز، به موجب طرحی که نشریۀ فایننشال تایمزفاش کرده است ، قصددارد یک "استیبل کوین "( stablecoin – رمزارز) باپشتوانۀ دلار ، برای بازسازی اقتصاد آسیب دیدۀ غزّه به کاربگیرد. این ابتکار ، باهذف تسهیل پرداختهای دیجیتال ورفع کمبود شدید نقدینگی دراین منطقه مطرح شده است زیرازیرساختهای بانکی غزّه ، درجنگ اخیرنابود شده اند. این ارز ، قرارنیست جایگزین " شکل " (Shekel) پول ملی اسرائیل گردد. حامیان این ایده ، خطر سوء استفاده ازمنابع مالی توسط گروههامعتقدند که استفاده از بلاکچین ، خطرسوء استفاده ازمنابع مالی توسط گروههای شبه نظامی راکاهش داده وشفافیت وجوه ارسالی رانیز افزایش می دهد.
منابع ومآخذ
1)Israel economy has problems but it is not collapsing yet , www.jacobin.com
2)has the war on Gaza hurt Israel economy? , www.aljazeera.com
3)Israel economic snapshot , www.oecd.org
4)the economics of conflict:the impact of war on Israeli economic system , www.valdaiclub.com
5)Israels economy slump 3/5 per cent , www.timesofisrael.com
6)Israel economic overview , www.allianz-trade.com
7)Donald Trumps “board of peace” explores stable coin for Gaza , www.ft.com
کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037