شورش نان دیروزوامروز
"شورش نان " دیروزوامروز
گرانی درخاورمیانه بیداد می کند. روند صعودی قیمت گندم که پس ازجنگ اوکراین آغازشده بود وزمینۀ افزایش بهای نان رافراهم اورده بود ، اکنون باجنگ درخاورمیانه تشدید شده است. جنگ درایران ، اینک به فراتر از پیامدهای سیاسی واقتصادی خود وارد شده وبه تهدیدی برای امنیت غذائی جهان تبدیل شده است. افزایش قیمت نفت ، اختلال درتجارت کود شیمیائی ( که یکچهارم عرضۀ جهانی آن ازتنگۀ هرکز عبورمی کند) ، وکالاهای اساسی ، بویژه مناطق آسیب پذیر را تحت تاثیرقرارداده وزنگ خطررابصدا درآورده است. گرانی ، قوت غالب مردم منطقه را هدق گرفته است وموجب بروز شورشهای شهری واعتراضات خیابانی علیه رژیمهای اقتدارگرای حاکم می گردد. درحالیکه بطورمتوسط ، یکچهارم رژیم غذائی اروپائیها را نان تشکیل می دهد ، این رقم درخاورمیانه بیش ازپنجاه درصد می باشد، که باآغاز روند گرانی مواد غذائی ، بویژه گندم ، تامین آن روزبروز دشوارتر می گردد. سال گذشته ، قیمت جهانی گندم بیش از 50 درصد افزایش یافت و بهای نان نیزدرایران چند برابرشد. روند افزایش بهای گندم وبه تبع آن نان ، همچنان ادامه دارد وباجنگ ومحاصرۀ اقتصادی تشدید می شود. درخاورمیانه ، غذا بخش مهمی ازدرآمد خانوارها رامی بلعد وهرکجای این منطقه که دست فقرا از غذاکوتاه می شود ، نان جای خالی آنرامی گیرد. به گزارش موسسۀ مطالعات پژوهشهای بازرگانی ایران ، پنج کشور لبنان ، زیمبابوه ، آرژانتین ، ایران وترکیه ، به ترتیب پنج کشوردارای بد ترین نرخ تورم غذائی درجهان می باشند.
چند دهه پیش وقتی دولت مصراعلام کرد که قصد دارد سوبسید نان ودیگراقلام غذائی راحذف کند ، شورشی گسترده کشوررا فراگرفت که دولت مصرراواداربه عقب نشینی کرد. دراین اعتراضات خشونت بار 70 نفرکشته شدند. معترضین در خیابانها قرص های نان را برسردست تکان می دادند. تاآن زمان ، مصرشورش نان را تجربه نکرده بود. مراکش واردن نیزدرهمان ایام ، شورش نان راتجریه کردند وپس ازآن نیزبه کرات بااعتراضات نان روبرو گردیدند. درتونس ، صدهاهزارنفر دراعتراض به بهای موادغذائی به خیابانها آمدند که بیش از 100 کشته برجای گذاشت. درسودان نیز درپی اعتراضات گسترده به سه برابرشدن قیمت نان ، رئیس جمهور ازقدرت خلع شد. درتاریخ ایران نیز افزایش قیمت مواد غذائی وحاملهای انرژی ، به کرات موجب بروز اعتراضات گسترده وخونین گردیده است.
پیشینه ، تعداد وعمق وگستردگی شورشهای نان درایران ، حاکی ازاهمیت حیاتی نان درزندگی مردم این کشوراست. سخن ازصدها شورش نان ازدورۀ قاجار تاامروزاست. تهرام ، تبریز و شیراز ، بیش از دیگرشهرهای ایران شاهد شورش نان بوده اند. درعصرقاجار 72 بارقحطی وگرانی درمناطق مختلف کشور روی داد که به 47 شورش نان منجرگردید. غلۀه که اصلی ترین ومهمترین محصول اقتصادی کشور ومهمترین عامل گردش پول درجامعه بود ، توسط صاحبان سرمایه ، ملاکان وتجار ، احتکارمی شد تابه قیمت گرانتربه فروش برسد. احتکارغلّه هیچگاه دراوج قحطی های هولناکی چون قحطی بزرگ 1288 ، متوقف نشد. دراین میان ، شیرازبا 16 شورش نان پیشگام اعتراض به گرانی وقحطی بود وبه دنبال این شهر ، تهران با 11 بار ، کرمان واصفهان وتبریز با 4 بار ، بوشهر وقزوین با 2 بار ، ومشهد ویزد و اردبیل و رشت نیز یکبار ، شورش نان راتجربه کردند. درسال 1275 وقتی ناصرالدین شاه ازشکار بازمی گشت ، درمحاصرۀ 6 هزار زن چادری قرارگرفت که برادرش " کامران میرزا " وزیرجنگ راکه ازمحتکرین بزرگ گندم بود ، کتک مفصلی زدند. درسال 1319 نیز شورش نان درتبریز بالا گرفت. نام " زینب پاشا " باشورش نان در ایران گره خورده است. این زن تبریزی وگروهش ، محتکران راشناسائی کرده وپس ازحمله به انبارآنها ، گندم وغلات رامیان گرسنگان تقسیم می کردند. زینب پاشا روزی درجمع تبریزیها گفته بود : " اگرشما مردان جرات ندارید سزای ستم پیشگان را کف دستشان بگذارید ، پس چادر ما زنان رابه سرتان کنید وکنج خانه بنشینید ودم از مردی ومردانگی نزنید. ماجای شما با ستمگران می جنگیم." زینب پاشا زنی تنومند وقوی هیکل بود ودر زمانی که بیشتر زنان با روبند درانظارعمومی ظاهرمی شدند ، باصورتی بازو بدون روبند رفت وآمد می کرد.
دربلوای نان شهریور1304 ، هزاران نفرازمحله های جنوب شهرتهران بویژه چاله میدان ، به خیابانها ریختند وشعار " مانان می خواهیم " سردادند وبه طرف مجلس حرکت کردند. یک سال پس ازاشغال نظامی ایران توسط متفقین ، کمبود نان درتهران وشهرستانها ، شورشی مردمی رارقم زد. نانی که نانواها به دست مردم می دادند پراز خاک ارّه سنگ وکلوخ بود. درسال 1321 نیز دانش آموزان تهران ، مدارس راباشعار " مانان می خواهیم " ترک کرده وبسوی مجلس حرکت کردند. آنها معترض به سهمیۀ نان ، افزایش بهای نان ، وبی عملی مجلس دراین رابطه بودند. باپیوستن توده های مردم وعقب نشینی پلیس ازمیدان بهارستان ، پارلمان به تصرف معترضین درآمد. آنها سپس بسوی مرکزتهران حرکت کردند وبرسرراه خود ، مغازه ها راغارت کرده وشیشه ها راشکستند. اما فردای آنروز ، تظاهرکنندگان بانیروی ارتش مستقر دربهارستان روبرو شدند وزیرآتش آنها ، 20کشته ، 700 زخمی ، و150 بازداشتی برجای گذاشتند. بیش از150 باب مغازه نیزدرجریان این شورش ، غارت وبه آتش کشیده شد.
هنری کیسینجر (Henry Kissinger) استراتژیست برجستۀ آمریکائی ، زمانی گفته بود که " دانه ها وغلات می توانند پایه های قدرتمند ترین امپراتوریها رابه لرزه درآورند." اکنون نیز شورش نان ، پایه های خاورمیانه رابه لرزه درآورده است. اعتراض به افزایش قیمت مواد غذائی تاقبل ازجنگ اخیردرایران ، جریان داشت. این اعتراضات ، ازخوزستان شروع وبسرعت گسترش پیداکرد ودرمراحل بعد ، بادیگرمطالبات اجتماعی واقتصادی پیوند خورد وسپس رنگ وبوی سیاسی بخود گرفت. طی دهه های اخیر ، ایران حداقل 85 شورش بزرگ وکوچک نان راازسرگذراند که علت اصلی همۀ آنها نادیده گرفتن تعهدات قانون اساسی درزمینۀ تامین غذا ، آموزش وسلامت مردم ونیز دنباله روی ازالگوهای نئولیبرالی توسعۀ اقتصادی ، بویژه حذف تدریجی یارانه ها بوده است. پس ازآتش بس اخیر وتحمیل شرائط نه جنگ نه صلح ونیز تحمیل محاصرۀ دریائی برایران ، رشد اقتصادی در بخش کشاورزی وصنعت ، تحت تاثیراین عوامل ونیز ناترازیهای منابع طبیعی وانرژی و تحریمهای فلج کنندۀ بین المللی ، همچنان ارقام منفی راتجربه می کند. قطعی کامل و طولانی اینترنت ، تیرخلاصی است که برپیکرنیمه جان اقتصاد ایران ، بویژه بخش خدمات آن شلیک شده است. البته این حوادث درمنطقۀ آشوب زدۀ خاورمیانه، چندان کم نیستند واکنون بنظرمی رسد درپی جنگهای اوکراین وایران، شبح شورش نان دوباره وبتدریج برمنطقه سنگینی می کند. تاقیل ازجنگ اخیر، روزی نبود که خیابانهای ایران ، عراق ، سودان ، یمن ، سوریه ، ولبنان ، شاهد اعتراض فقرا به افزایش بهای اقلام اساسی معیشتی نباشد. درسال گذشته ، شکاف فقر درایران 75 درصد بود که با شروع جنگ ، شیب تندی بخود گرفت واین امر موجب بروز پدیدۀ جدیدی گردید که علاوه برصدها هزارنفری که بیکارشدند، خیل عظیمی ازافراد شاغل رانیز درصف فقرا قرارداده است.
اگراین جنگها ادامه پیداکنند، خاورمیانه به زودی شاهد دورتازه ای ازشورش فراگیرنان خواهد بود چنانچه دربرخی ازکشورهای منطقه ، ازجمله ایران ، مصر، وپاکستان ، ازهم اکنون نشانه هائی ازاین شورش مشاهده می شود که بتدریج مشهودتر می گردد. معهذا وقتی اقتصاد تعطیل است، بنظرمی رسد که شرائط تحت کنترل است درحالیکه چنین نیست وبه محض اینکه فعالیت عادی بازارازسرگرفته شود ، خواهیم دید که چه اتفاقی خواهد افتاد. یکی ازاین اتفاقات ، شورش نان خواهد بود. سخنگوی برنامۀ جهانی غذا می گوید که اغلب کالاهائی که ازجنگ تاثیرمی پذیرند ، اقلام حیاتی برای فقرا واقشارآسیب پذیرمی باشند. یکی ازاین اقلام گندم و دیگری روغن است که قوت غالب مردم منطقه می باشند وجایگزین کردن آنها بسیاردشواراست. به موجب این گزارش ، جهان درسال گذشته ، مازاد تولید گندم داشت اما افزایش هزینه های جنبی مانند حمل ونقل ، سوخت وبیمه ، موجب افزایش بهای گندم وبه تبع آن نان گردید تاجائیکه نخست وزیرمصر هشدارداد که این کشور دیگر نمی تواند 20 قرص نان رابه قیمت یک پاکت سیگاربفروشد.
جنگ ، زنجیرۀ غذائی خاورمیانه رااز هم گسسته است و بسیاری از کارشناسان نسبت به تاثیر دومینووار افزایش بهای گندم برروی دیگر اقلام غذائی هشدار می دهند. زنجیرۀ جهانی عرضۀ مواد غذائی ، که دراثر پاندمی ترک خورده بود ، در پی جنگ ازهم گسست. حتی کشورهای پیشرفته وثروتمند جهان نیزاکنون تورم 5/8 درصدی رادربرخی اقلام مصرفی تجربه می کنند که مواد غذائی وبنزین ازمهمترین آنها می باشند. علت اصلی این بحران ، فقط درجنگ نیست بلکه دربطن سیستم سرمایه داری نهفته است. حکومتهای اقتدارگرای خاورمیانه وشمال آفریقا ، قبلاً تلاش می کردند تابااعطای یارانه ، مانع بروز شورشهای معیشتی گردند اما اکنون ورق برگشته است واین کشورها روز بروز بیشتر زیربار سنگین یارانه ها کمرخم می کنند. قبل ازجنگ ، حکومت ایران با حذف ارزترجیحی برای واردات کالاهای اساسی ودارو ، قیمت آرد را باهدف آنچه که مبارزه باقاچاق آن عنوان می نمود ، افزایش داد. باشروع جنگ ، افزایش قیمت شیب تندی بخود گرفت وبهای اقلام اساسی مورد نیاز مردم ( نان ، روغن ، برنج ، مرغ ، تخم مرغ ، ولبنیات ) به نحوی سرسام آور افزایش یافت. دولت ایران ازابتدای سال جاری ، 50 هزارمیلیارد تومان گندم ازکشاورزان خریداری کرده اما پولی به ایشان پرداخت نکرده است. درحالیکه طبق قانون خرید تضمینی گندم ، باید بهای این خرید را بلافاصله پرداخت نماید. اختصاص کالابرگ غیرنقدی نیز مسکن موقت است زیرا این یارانه ، هرروز بخش کوچکتر وکوچکتری ازاین گرانی را جبران می کند.
ازسوی دیگر حکومتهای اقتدارگرا ، بجای سروسامان دادن به اقتصاد کشورها ، باتقویت کنترل خود برتحرکات منتقدان وحذف مخالفین ، افزایش محدودیتهای ارتباطی مردم ، وسرکوب عریان ، سعی می کنند ازاسیب پذیری سیستم سیاسی خود دربرابر اعتراض های مردمی بکاهند. اما طولانی شدن جنگ ، چه دراوکراین ، چه درایران وچه درمنطقه ، می تواند به محرکی جدّی برای شکل گیری وتداوم شورش درمقیاسی گسترده درمنطقه تبدیل شود – اعتراضاتی که درکناردیگرعوامل ، به تحولات سیاسی گسترده درمنطقه منجرخواهد شد.
منابع ومآخذ
1)Bread riots in Iran , www.news.gooya.com
2)the war in Ukraine is pushing bread prices higher in middleeast , www.marketplace.org
3)Angry about high fuel and food prices , www.leftvoice.org
4)Anatomy of Iranian political crowd , www.cambridge.org
5)We need bread , www.theguardian.com
6)the bread war , www.leftvoice.org
7)ف.م.هاشمی ، شبح شورش نان برفرازخاورمیانه ، www.fmohammadhashemi.blogfa.com
کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037