حقوق بشر زیرسایۀ هوش مصنوعی

درقرن بیست ویکم ، باپیشرفتهای شگرف درحوزۀ فناوری ، بویژه هوش مصنوعی (AI) ، جامعۀ بشری باچالشها و فرصتهای جدید روبروشده است. هوش مصنوعی ، به مجموعه ای از فناوریها والگوریتمها اطلاق می شود که به ماشین ها اجازه می دهد تامانند انسان عمل کنند وتصمیمات هوشمندانه بگیرند. این فناوری ، به سیستمها ودستگاهها این توانائی رامی دهد که ازتجربیات گذشته یاد بگیرند وبدون نیاز به دستورالعمل مستقیم ازانسان ، وظائف مختلف راانجام دهند. هوش مصنوعی به دودستۀ اصلی تقسیم می شود : هوش مصنوعی ضعیف (Narrow AI ) وهوش مصنوعی قوی ( General AI ) ! هوش مصنوعی ضعیف درحال حاضر بطورگسترده درزندگی روزمره استفاده می شود ومحدود به وظائف خاص بوده که نمی تواند خارج ازدامنۀ مشخص آن باشد. دستیاران مجازی مانند Siri و Alexa ، نمونه هائی ازهوش مصنوعی ضعیف می باشند. هوش مصنوعی قوی به ماشین هائی اطلاق می شود که توانائی انجام هروظیفه ای رادارند. این نوع هوش مصنوعی ، هنوزدرمراحل اولیۀ توسعۀ خود قراردارد. بدین ترتیب ، هوش مصنوعی دیگریک مفهوم انتزاعی وعلمی – تخیّلی نیست بلکه به بخش جدائی ناپذیر اززندگی روزمرۀ ما تبدیل شده ودرصنایع مختلف ، ازپزشکی وحمل ونقل گرفته تا امورمالی وسرگرمی ، کاربرد دارد. باگسترش این فناوری ، پرسشهای بنیادینی را دربارۀ تاثیرآن برحقوق اساسی بشر ، بویژه حقوق مربوط به حریم خصوصی وکرامت انسانی مطرح کرده است.

حریم خصوصی به معنی حق افراد برای کنترل براطلاعات شخصی خود ومصونیت ازدخالتهای بیمورد درزندگی خصوصی شان می باشد. هوش مصنوعی که برجمع آوری ، پردازش وتحلیل حجم عظیمی ازداده استواراست ، اطلاعات شخصی ، رفتارها ، ترجیحات ، موقعیت مکانی وحتی اطلاعات بیومتریک افراد رانیزشامل می شود. این قابلیت ، هرچند می تواند مفید واقع شود، اما نگرانیهای جدّی نیز درمورد نقض حریم خصوصی ایجاد می کند. زیرا بسیاری از الگوریتمهای هوش مصنوعی ، داده ها رابه شیوه هائی جمع آوری وتحلیل می کنند که کاربران ازجزئیات آن بی اطلاع هستند. همچنین تحلیل این داده ها می تواند به ایجاد پروفایل های دقیق ازافراد منجرشود که برای اهداف تبعیض آمیز ، نظارتی یا تجاری مورد استفاده قرار گیرد. سیستمهای هوش مصنوعی ، مستلزم دسترسی به اطلاعات وسیعند که معمولاً ازطریق کتب ، مقالات ، ویدئوهای یوتیوب ، وبلاگها، مصاحبه ها وغیره جمع آوری می شوند. اما اطلاعاتی که دراین منابع عرضه می شود ، اغلب آغشته به نژادپرستی ، سکسیسم ، دگرباش هراسی ، مهاجرستیزی ، ودیگرگرایشهای مسموم می باشند. بعضی تصورمی کنند که هوش مصنوعی یک سیستم کاملاً ماشینی ، کامپیوتری وبیطرف است . درحالیکه چنین نیست وسیستمهای هوش مصنوعی ، باتوجه به الگوریتمهائی که دریافت می کنند وافرادی که به آنها آموزش می دهند ، تفکرات وتعصبات مختلف رابه کاربرمنتقل می کنند. لذا تصمیم گیریهای هوش مصنوعی دربرخی موارد ، می تواند نادرست وناعادلانه باشد بویژه زمانیکه الگوریتمهای آن براساس داده های ناقص ویاجهتگیریهای غیراخلاقی وناعادلانه تنظیم شده باشند. به همین دلیل استفاده ازهوش مصنوعی درتصمیم گیریهای مهم مانند عدالت کیفری وخدمات بهداشتی ، باید با دقت واحتیاط صورت گیرد.

علاوه بر حریم خصوصی ، هوش مصنوعی باچالشهای حقوقی واخلاقی دیگری نیزروبروست که مهمترین آنها عبارتند از : 1) تبعیض الگوریتمی ، بدین معنی که اگرداده ها ، جانبدارانه آموزش داده شوند ، هوش مصنوعی می تواند تبعیض را بازتولید نماید. 2) شفافیت وتوضیح پذیری ، بدین معنی که هوش مصنوعی مانند شبکۀ عصبی و " جعبۀ سیاه " عمل می کند لذا، درک دقیق چگونگی اتخاذ یک تصمیم توسط آن ، دشوار وچه بسا غیرممکن می باشد.3) مسئولیت پذیری که به تعیین مسئولیت درقبال اقدامات سیستمهای هوش مصنوعی بازمی گردد ومعلوم نیست که این مسئولیت ، برعهدۀ برنامه نویس ، شرکت توسعه دهنده ویاخود سیستم است! 4) حقوق کارگران که دراثراتوماسیون ناشی ازهوش مصنوعی ضایع می شود وچه بسا به ازدست رفتن شغل و تغییرشرائط کارمنجرمی گردد. 5) نظارت وکنترل که باگسترش سیستمهای نظارتی مبتنی برهوش مصنوعی ( مانند تشخیص چهره درفضای عمومی) ، می تواند منجربه ایجاد جامعۀ تحت نظارت دائمی شود وفضای عمومی رامحدود کند. به گفتۀ آنتونیوگوترش دبیرکل سازمان ملل متحد ، " سرعت رشد هوش مصنوعی ، درحال پیشی گرفتن از توانائی بشربرای کنترل آنست وسئوالات بسیاری رادربارۀ آیندۀ آن ایجاد کرده است. هوش مصنوعی بدون نظارت انسان ، جهان را کور می کند وشاید هیچ کجا خطرناکتروبی پرواتراز صلح وامنیت جهانی نباشد." دریکی ازقطعنامه های مجمع عمومی سازمان ملل متحد ، ازبانیان هوش مصنوعی خواسته می شود که به حقوق بشروقوانین بین المللی احترام بگذارند.

شرکتهای گوگل وآمازون اکنون پروژۀ " نیمبوس " (Nimbus – ابرتیره ) را که یک زیرساخت پیشرفتۀ ابری برای تشخیص چهره ، تحلیل احساسات وپیش بینی رفتار است ، به واحد 8200 ارتش اسرائیل عرضه کرده اند. ازاین سیستم برای شناسائی مظنونان درشرق اورشلیم وتنظیم فهرست الگوریتمی تروراستفاده می شود. شرکت Palantir نیزیک موتورتحلیل راعرضه کرده که درتبدیل داده های نظارتی به داده های نظامی قابل اقدام، شهرت دارد. این پلاتفرم، داده های تلفنی ، پهبادی ، وشبکه های اجتماعی رادریک سیستم واحد هدفگیری تلفیق می کند وآنرادراختیارواحدهای عملیاتی قرارمی دهد. ازاین سیستم در عملیات غزّه وحمله به اهداف نظامی وغیرنظامی درایران ، به کرات استفاده شده ومی شود. معهذا اکثر محققین براین باورند که مزایای هوش مصنوعی ، بسیاربیشتراز خطرات آن می باشد وامکان جلوگیری ازرشد این تکنولوژی والگوریتمهای آنرا بسیارضعیف می دانند. اگربشر نتواند ازجنبه های مثبت هوش مصنوعی استفاده کند ، احتمالاً دربرابربخشهای سیاه آن تسلیم خواهد شد!

*این مقاله ، دراوج جنگ اخیردرایران به نگارش درآمده وبعلت قطع اینترنت ، اکنون منتشرمی شود.