ف.م.هاشمی

مرکانتلیسم تهاجمی چین،

افسانه یا واقعیت ؟

سال 97 بعد ازمیلاد مسیح ، هیئتی ازچین وارد تیسفون پایتخت امپراتوری پارت شد.این هیئت قصد داشت ازایران راهی اروپا شود تا باب تجارت چین بااروپا رابگشاید. اما پارتها به سفیر چین گفتند که رم خیلی دوراست وسفربه آنجا بسیارخطرناک می باشد. لذا بهتراست آنها تجارت لوکس اما پرسود ابریشم را به تجارایرانی بسپارند و هیئت چینی بازگشت. بدین ترتیب ایران به دروازۀ اتصال آسیا به اروپا تبدیل شد. این واقعه ، حاوی یک درس مهم بود وآن اینکه هدف اصلی دولتها وامپراتوریها، همیشه کنترل تجارت ومسیرهای تجاری دنیا بوده است. مهم نیست که چه مقدار مال التجاره مبادله می شود، مهم این است که چه کسی ازآن منتفع می گردد.

امااکنون غرب نگران است که قافیۀ تجارت رابه چین ببازد. پروژۀ " راه ابریشم جدید " سهم پنجاه درصدی تجارت اروپا باکشورهای مسیراین طرح رابه مخاطره می افکند ولذا پیامدهای سیاسی ، اجتماعی واقتصادی آن برای غرب ، بسیارسنگین می باشد. اکنون 138 کشور عمدۀجهان ، بیش از200 قرارداد درچهارچوب طرح راه ایریشم جدید منعقد کرده اند که اگراین قراردادها اجرائی شوند، بیش از 300 هزار شغل ایجاد خواهد شد. چین ازمصرف کنندۀ نفت وگاز ، به بازیگرعمدۀ صحنۀ اقتصاد خاورمیانه وجهان تبدیل شده است. این کشورتاچند سال گدشته ، بیش از155 میلیارددلاردرمنطقه سرمایه گذاری کرده که 40 درصدازکل سرمایه گذاریهای مستقیم خارجی درمنطقه راطی دورۀ مزبور شامل می شود.آنچه برنگرانی اروپا می افزاید، بحران درمنطقۀ یوروست که مدتی است تحت فشاراشتغال وسقوط سطح زندگی قراردارد. نابسامانی دربازارداخلی ، اهمیت بازارخارجی رابرای اروپا دوچندان کرده است.بارشد تقاضا درکشورهای واقع درمسیرراه ابریشم طی سالهای اخیر، بازارمحصولات اروپائی دراین منطقه به چالش کشیده شده وازسهم اروپا دراین بازار تاحدّ قابل ملاحظه ای کاسته شده است. ازسوی دیگر، لازمۀ تداوم آهنگ رشد اقتصادی چین ، دسترسی به منابع وبازاراست. پروژۀ راه ابریشم جدید، ابتکاری است که به همین منظورطراحی شده است. بسیاری ، این ابتکاررا با "طرح مارشال " دردوران پس ازجنگ جهانی دوم مقایسه کرده اند. امایک تفاوت عمده میان این دوطرح وجوددارد. درحالیکه هدف اصلی طرح مارشال ، سدّ کردن راه گسترش کمونیسم دراروپا بود، هدف طرح " یک کمربند یک راه " ، برقراری رابطۀ مستحکم بااروپا ، به مثابۀ یکی ازارکان نظم چند قطبی جهان آینده است(1)

پروژۀ راه ابریشم جدید درسال 2013 رسماً توسط دولت چین کلید خورد وبخشهای مختلف دولت چین ، اسنادی رادربارۀ آن منتشرکردند. این پروژه، درچهارسطح دنبال می شود. سطح سیاسی برهبری رئیس جمهورچین که سیاستهای کلی راتعیین وجهتگیری برنامه رامشخص می کند؛ سطح برنامه ریزی استراتژیک که تحت هدایت شورای وزیران چین وگروه کوچک رهبری قراردارد ودبیرخانۀ آنرا اعضای دفتر برنامه ریزی چین تشکیل می دهند؛ سطح وزارتخانه ها وارگانهای مختلف دخیل دراین طرح که نهادهائی چون "بانک توسعۀ چین " و "صندوق سرمایه گذاری دولتی " راشامل می شود ، وظیفه اش تامین منابع مالی مورد نیازطرح می باشد؛ وبالاخره سطح ایالتها ومناطق چین که نقشی پررنگ در طرح ایفاء می کنند. هدف اصلی پروژۀ راه ابریشم جدید ، پاسخگوئی به چالشهای فزایندۀ اقتصادی است که چین درعرصۀ داخلی وبین المللی باآنها روبروست. این طرح قصد دارد رقابت غیرضروری میان شرکتهای چینی رامتوقف کرده وآنها را به همکاری بایکدیگر برای پیشبرد منافع ملی ترغیب نماید. ایالات وبرخی شهرهای چین نیزمکانیسمهائی رابرای هماهنگی خود باطرحهای راه ابریشم جدید پیش بینی کرده اند. بنظرمی رسد یکی ازاهداف اصلی این پروژه، حمایت از صنایع کاربر (Labour-Intensive) درچین باشد. این صنایع ، نقش به سزائی درایجاد اشتغال درایالتهای فقیرترچین دارند. لذا راه ابریشم جدید ، باگسترش زنجیرۀ تولید، قصددارد قطعات اصلی رابرای پروژه های مونتاژ دردیگرکشورهای عضواین طرح، تولید نماید وبراشتغال درداخل کشوربیفزاید.طرح راه ابریشم جدید قصد دارد باادغام کارخانجات فولاد چین وارتقاء استاندارد آنها ، به رقابت با محصولات مشابه درجهان پرداخته ومحصولات باکیفیت دراختیار شرکای خود دراین پروژه قراردهد. احداث 20 هزارکیلومترراه آهن درچهارچوب طرح راه ابریشم جدید، مستلزم عرضۀ 85 میلیون تن فولاد است که باری ازدوش تولیددرچین برمی دارد.(2)

بخش دیگرپروژۀ راه ابریشم جدید، گسترش بازارمحصولات پیشرفتۀ فنی ساخت چین است.صنایع جدید ، برق، راه آهن ، کشتی سازی ، هوانوردی ، انرژیهای تجدیدپذیر، ماشین آلات پیشرفتۀ فنّی وبیوتکنولوژی، ازجملۀ این محصولات می باشند."راه ابریشم دیجیتال " ، بخشی ازپروژۀ "یک کمربند،یکراه" است که باهدف گسترش اقتصاد دیجیتال ، هوش مصنوعی ، نانوتکنولوژی، و محاسبۀ کوانتوم میان کشورهای عضو ، طراحی گردیده است. یکی ازطرفداران پروپاقرص راه ابریشم دیجیتال، ایران است که دربرنامه های پنجسالۀ خود (اگرچه همۀ آنها درنیمۀ راه رهاشده اند)، برمقولۀ "شهرهوشمند" (Smart City) ،اقتصاد دیجیتال ، استقرار وای فای عمومی ، ساختمانهای هوشمند ، دریافت، پرداخت وتجارت الکترونیک ، خدمات بهداشتی الکترونیک و دولت الکترونیک تاکید کرده است. راه ابریشم دیجیتال همچنین به پکن اجازه می دهد آیندۀ فناوری 5 گیگ (5G) رارقم بزند وبه پیشتازاین تکنولوژی درجهان تبدیل شود. دراین صورت ، شرکتهای بزرگ چینی چون " ژونگ شینگ " (Zhong Xing) و " هواوی " (Huawei) گوی سبقت راازرقبا خواهند ربود. فناوری 5 گیگ برای ایران که 90 درصد مردمش به اینترنت دسترسی دارند، حیاتی می باشد. قبل ازجنگ اخیر، مقامات ایرانی اعلام کرده بودند که قصد دارند ایران رابه " روش چینی " متحول سازند. درواقع راه ابریشم جدید، درخدمت پروژۀ دیگری قرارداشت که " ساخت چین 2025 " نام گرفته بود. تجارت الکترونیک (e-commerce) دراین طرح، مورد تشویق قرار گرفت وشرکتهای موفق چینی دراین عرصه مانند "علی بابا " (Alibaba) ، "جینگ دونگ " (Jingdong) ، " سانینگ" (Saning) ، و " دانگ دانگ " (Dongdong) نقش اصلی رادربازاریابی محصولات چینی وتجارت الکترونیک ایفاء می کنند.(3)

درپروژۀ راه ابریشم جدید ، کریدورهای جدیدپیش بینی شده است که ساخت خط لوله به روسیه، آسیای میانه واقیان وس هند واحداث پالایشگاهها ومجتمع های تولید گازمایع ، ازآن جمله می باشند. قراراست نقشۀ جامع کمربند متالوژنیک منطقه، به کمک نقشه برداری ماهواره ای وتحقیقات زمین شناسی تهیه شود وبالاخره ماهواره ای وتحقیقات زمین شناسی تهیه شود وبالاخره هدف دیگرپروژۀ راه ابریشم جدید ، تقویت بخش خدمات وصادرات آن می باشد که خدمات مالی ، کشتیرانی ، هوانوردی وتوریسم ، درزمرۀ اجزای آن قرارمی گیرند. شرکتهای بزرگی چون COSCO ، نقش به سزائی دراین طرح دارند وباید پشت غولهای لندن، سنگاپور ، وهنگ کنگ رابه خاک بمالند.هدف این است که خطوط هوائی چین بر سهم خود در کریدورهای هوائی بین المللی بیفزایند ، مسیرهای جدید را درماوراء بحارراه اندازی کنند، خدمات فرودگاهی ارائه دهند ومناطق اقتصادی ترانزیت ایجاد نمایند وبالاخره نفوذ سیاسی ازدیگراهداف طرح ابریشم جدید می باشد. حسن همجواری ، توسعۀ صلح آمیز، وهمکاری برد-برد ، ازجمله مفاهیمی است که دررویکرد سیاسی پروژۀ راه ابریشم جدید برآنها تاکید می شود. درهیچیک ازاین اسناد، ازرقابت بااروپا وآمریکا سخن به میان نمی آید. این پروژۀ درواقع ادامۀ ابتکارات قبلی چین مانند " نگاه به غرب " دراواخردهۀ 1990 می باشد وهدف ازآنها تقویت رشد اقتصادی ایالتهای مرکزی چین است که محصوردرخشکی اند.(4)

بنظرکارشناسان غربی ، یک هدف اصلی طرح راه ابریشم جدید ، فائق آمدن بر مشکل مازاد تولید چین دربخش صنعت وخدمات می باشد که باید ازطریق افزایش صادرات عملی شود. سیاستمداران و کارشناسان غربی مدتی است که دربارۀ " مازاد ظرفیت اقتصادی چین " (overcapacity) سخن پراکنی می کنند.چندی پیش وزیرخزانه داری آمریکااز مازاد ظرفیت اقتصادی چین شکایت کرد ومدعی شد که این مازاد ، نه فقط برای آمریکا بلکه برای اروپا ، ژاپن، هند ومکزیک نیزمشکل سازشده است. مازاد تولید، یک مقولۀ اقتصادی است که توسط آمریکا به ابتذال کشیده شده است. این بحث جدیدی نیست ونشانۀ سیاسی کردن اقتصاد وتجارت باهدف حفظ سلطه وانحصار غرب براقتصاد جهانی است. رسانه های غربی ، مازاد تولید راتوانائی تولید بیش ازمصرف داخلی تعریف می کنند در حالیکه مازاد تولید راباید دررابطه باتقاضای جهانی سنجید. مثلاً به گزارش آژانس بین المللی انرژی ، تاسال 2030 تقاضابرای خودروی برقی 5/4 برابر ومحصولات فتوولکائیک 4 برابرخواهد شد. این ارقام نشان می دهند که بازارمحصولات سبز، همچنان روبه رشد است.این روند تازه آغاز شده وتااشباع کامل بازار، راه درازی پیش رودارد. لذا حساسیت غرب درمورد تولید خودروهای برقی، باتریهای لیتیومی وپنل های خورشیدی توسط چین ، بیمورد است. چین دررابطه باتوسعۀ سبز ، رویکرد برد-برد اتخاذ نموده است. درحالیکه آمریکا دراین عرصه ، رویکرد همه یاهیچ اتخاذ کرده است. صنعت سبز عرصۀ تقابل نیست بلکه عرصۀ همکاری وتعامل است. دراین مفهوم ، طرح راه ابریشم جدید نیزمانند دیگرقدرتهای اقتصادی، درجستجوی بازارهای بکرجهانی است ودراین راه ازچهارابزاراستفاده می کند که عبارتند از قهرمانان ملی(کمپانیهای بزرگ وپیشرفته) ، اعتبارات سرشار، حمل ونقل وارتباطات، وتوافقنامۀ تجارت آزاد ! مهمترین این ابزارها ، اعتباراتی است که چین به لطف ذخائرسرشار ارزی خویش واگذارمی نماید. ایران نیزازاین اعتبارات بی بهره نمانده است.تاکنون بانک توسعۀ چین حدود 18 میلیارددلار اعتبار دراختیارطرحهای ساختمانی ، مدیریت آب ، انرژی ، محیط زیست ، حمل ونقل ، ومعدن ایران قرارداده است. بانک صادرات وواردات چین (EXIM) درسال2017 بالغ بر9 میلیارددلاروام دراختیار شش شرکت ایرانی قراردادتادربخش انرژی وپتروشیمی سرمایه گذاری کنند. برقی کردن راه آهن تهران – مشهد بااعتبارچین انجام شد.همچنین قراربود چین باگشایش خطوط اعتباری جدید، به توسعۀ اهداف زیرساختی درایران کمک کند. برقی کردن تمام خطوط راه آهن ایران تاقبل از2030 وافزایش خطوط ریلی کشوربه 25 هزارکیلومتر تاپایان دهۀ جاری ، ازجملۀ این اهداف می باشند.احداث بیمارستانهای پیشرفته با 4 هزارتخت ، تکمیل وتوسعۀ خطوط مترو، احداث کارخانجات خودروسازی ، استخراج معادن احداث بزرگراهها ازدیگر اهداف همکاری ایران وچین می باشد. دو کشورقراراست درزمینۀ پروژه های هسته ای نیزهمکاری کنند که احداث دو نیروگاه اتمی هزار مگاواتی وچندین نیروگاه اتمی کوچکتر، وانجام همکاریهای تحقیقاتی ، بخشی ازاین طرح می باشد. همچنین قراراست چین به احداث پارکهای تحقیقات وتوسعه درایران مبادرت ورزد.(5)

درگذشته ، بخش عمدۀ مازاد تجاری چین صرف خرید اوراق قرضۀ دولتی آمریکا می شد امااکنون چین قصددارد ازآن برای پیشبرد طرح راه ابریشم جدید استفاده نماید.اندیشۀ حاکم براین طرح ، ایجاد گروهی ازکشورهای کوچک مقروض بجای یک کشوربزرگ مقروض می باشد که ممکن است به چالشی بزرگ برای چین تبدیل شود. دهها تریلیون دلارمازاد حسابجاری چین ، اکنون درخدمت این طرح قرارگرفته است. بانک توسعۀ چین (CDB) بزرگترین عرضه کنندۀ اعتبار به اعضای راه ابریشم جدید است که ازسوی بانک " اکسیم " وشرکت سرمایه گذاری چین (CIC) حمایت می شود. این نهادها درآستانۀ اجرای پروژۀ راه ابریشم جدید ، 5/26 میلیارددلارسرمایه گذاری درایران انجام داده وچین رابه بزرگترین شریک تجاری ایران تبدیل کرده بودند. اگرچه ایران درمیان شرکای چین درمنطقه (اسرائیل، عربستان ، امارات ، ترکیه ، پاکستان ، عمان ) دررتبۀ آخرقراردارد اما باامضای تفاهمنامۀ همکاری 25 ساله میان دو کشور ، انتظارمی رفت تاقبل ازجنگ اخیر، جایگاه بهتری رادرمیان شرکای تجاری چین اشغال نماید. روش دیگری که چین برای فتح بازارهای خارجی درپیش گرفته ، مشارکت درطرحهای زیربنائی بویژه حمل ونقل وارتباطات می باشد. البته ساخت راه ، راه آهن وخط لوله ، هدفی است که چین ازدهۀ 1990 تاکنون دنبال می کند وقراراست درطرح راه ابریشم جدید ، ابعاد گسترده تری بخود بگیرد. برقراری ارتباط ریلی باویتنام ولائوس ، بخشی ازکریدوربزرگ شمال – جنوب است که کریدور حمل ونقل یه میانمار وبنگلادش وکریدور قراقوم به پاکستان رانیزشامل می شود. چندین کریدورنیز به آسیای میانه ، مغولستان وایران نیزطراحی شده است. کریدور انرژی به سیبری روسیه نیز بخشی ازاین طرح می باشد. علاوه براین کریدورهای بین قاره ای ، یک شبکۀ بندری نیز پیش بینی شده که قراراست بنادری درکامبوج ، میانمار ، بنگلادش ، سریلانکا ، پاکستان ، عمان ، سودان ، تانزانیا ، کنیا ، اسلوونی ، ترکیه ، استونی ، لیتوانی ، بلغارستان وایران ، به کمک چین بازسازی وتجهیزشوند. البته تحریمهای ایران تاکنون مانع ازاجرای این طرح دربنادرایران گردیده است. قراردادهای تجارت آزاد ، چهارمین ابزاری است که دولت چین برای فتح بازارهای جهانی دراختیاردارد. چین قصد دارد قراردادهای قبلی تجارت آزاد خود رابااعضای " آسه آن " به روزکند وقراردادهای جدیدی نیزباسریلانکا ، ایران، شورای همکاری خلیج ، نپال ، اتحادیه اروپا ، مولداوی وهند منعقد نماید.(6)

بدین ترتیب ، راه ابریشم جدید ضمن تاکید بردسترسی چین به بازارهای خارجی ومواد خام ، قصد دارد کالاهای صنعتی کاربر خودرا نیز باتوجه به ضعف نسبی تقاضای داخلی ، به خارج صادرنماید تاهم ازمازاد تولید خلاص شود وهم فرصتهای خویش راافزایش دهد. شاید تنها نکتۀ مبهم دررابطه باطرح راه ابریشم جدید ، بکارگیری نیروی کارچینی بجای نیروی کاربومی درطرحهای مزبورباشد. بعلاوه ازآنجائیکه تجهیزات وقطعات چینی ، معمولاً ارزانتراز تولیدات بومی می باشند ، لذا شرکتهای مجری ترجیح می دهند که ازآنها درطرحهای خود استفاده نمایند. چین به خوبی می داند که اقتصادش دربرابر غرب آسیب پذیراست اما درعین حال اطمینان دارد که می تواند این آسیب پذیری را از طریق " گشایش کنترل شده" ونه بستن درب خود به روی جهان خارج ، مدیریت نماید.

سیاست خارجی چین براساس صبروسکوت استراتژیک بناشده است. چینی ها باوردارند که باید درتاریکی نشست وروشنائی را نظاره کرد وبعد ، بادقت واحتیاط وارد ماجراشد. اما به نظرغرب ، این مرکانتلیسم تهاجمی چین ، ازیکسو منادی تجارت آزاد می باشد وازسوی دیگر بنگاههای این کشوررا بطورآشکارونهان ، تحت حمایت دولت قرارمی دهد. اگرچه شرکای چین ازصدور مواد خام ، توریسم ودریافت کالاهای کاربرچین منتفع می گردند اما چین به این بسنده نکرده وقصددارد به صنایع جدید واستراتژیکی که ارزش افزودۀ بالائی دارند نیز دست پیداکند. درحالیکه ازصادرات غرب به کشورهای واقع درمسیر راه ابریشم جدید ، طی سالیان اخیر 25 میلیارددلارکاسته شده ، برواردات این کشورها ازچین ، 250 میلیارددلار افزوده شده است. بیشترین زیان راغرب ازمحل صادرات کالاهای باتکنولوژی پیشرفته متحمل گردیده است. به باورغرب ، مرکانتلیسم تهاجمی چین ازیکسو و اعتبارات سخاوتمندانۀ این کشور ازسوی دیگر ، وحدت وانسجام اتحادیۀ اروپا را هدف گرفته واروپاگریزی رادراین اتحادیه تقویت می کند. البته چین ، راه ابریشم جدید را فرصتی گرانبها برای افزایش مبادلات سودمند بین دو منتهی الیه "اوراسیا " می داند. دفاع ازآزادی اقتصاد وتجارت آزاد ، محوراستدلالهای رسمی چین می باشد. اما غرب معتقد است که نگاه دقیق تربه سیاستهای این کشور، نشان می دهد که استراتژی حاکم برراه ابریشم جدید ، مرکانتلیسم تهاجمی است. به موجب این استراتژی ، دولت چین حمایت ازصنایع خود دربازارداخلی رابه حمایت ازآنها دربازاربین المللی پیوند می زند. واگذاری اعتبارات هنگفت ، مهمترین ابزار دولت چین برای پیشبرد این استراتژی می باشد. (7)

اما آنچه غرب ازآن تحت عنوان مرکانتلیسم تهاجمی یاد می کند ، درواقع چیزی جزبرنامۀ اقتصادی هوشمندانه ای نیست که " مرد بیمارآسیا " رابه موتوررشد اقتصادی جهان تبدیل کرده است. درطول نزدیک به نیم قرن اجرای اصلاحات ، زندگی مردم چین ازتقلّا برای به دست آوردن معاش روزمرّه ، به سمت رفع فقر ، داشتن ثروت ، ورفاه متوسط حرکت کرده است. دراین مدت بیش از 700 میلیون نفر ازمردم چین ، اززیرخط فقرخارج شده اند که معادل کاهش 65 درصدی فقر درجهان می باشد. امروزه بیش از 772 میلیون نفر درچین به اینترنت وبیش از 3/1 میلیارد نفربه تلفن همراه دسترسی دارند ومیانگین طول عمر دراین کشور 76 سال می باشد. چین اکنون سعی دارد ازطریق پروژه هائی چون راه ابریشم جدید ، این تجربۀ گرانقیمت رادراختیارجهان ، بویژه ممالک عقب مانده قراردهد.

زیرنویس

1)how China new silkroad threatens European trade , the international spectator , vol 52 , no.1

2)the political economics of the new silkroad , www.researchgate.net

3)China in the middleeast , www.meforum.org

4)silkroad to the Levant , www.researchgate.net

5)the dangerous triumph of Neo-mercantilism , www.ft.com

6) چین درخدمت جامعۀ بشری ، www.tudehpartyiran.org

7)افسانه ای بنام مازاد اقتصادی چین ، www.fmohammadhashemi.blogfa.com

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037