قرارداد 25 ساله ی ایران – چین ؛
مشارکت استرتژیک یا همکاری پراگماتیک ؟

به موازات عقب نشینی آمریکاازخاورمیانه طی چند سال اخیر، چین به آرامی برفعالیتهای اقتصادی، دیپلماتیک ونظامی خود درخاورمیانه افزود.چین دوهدف عمده رادنبال می کند.اول، دسترسی بلند مدت به انرژی موردنیاز خود، ودوم،یافتن بازاربرای مازاد تولید داخلی خویش . این اهداف، درچهارچوب ابتکار " یک کمربند، یک راه" دنبال می شوند.چین درچهارچوب این برنامه، قصددارد باهمه دوستی کند.چه بساطرفین مخاصمات دیرپادرمنطقه، ازدوستان نزدیک چین می باشند.ایران، اسرائیل، کشورهای عربی، همه باچین روابط حسنه دارند.انعقاد قرارداد جدید دوستی وهمکاری ایران وچین نیز درهمین چهارچوب قابل ارزیابی می باشد.
ماه گذشته، اخباری به جرائد درزپیداکرد مبنی براینکه پیمان 25 ساله ی همکاریهای تجاری ونظامی میان ایران وچین دردست انعقاد است.اگرچه اطلاعات چندانی ازاین قرارداد منتشرنشده اما، به نظرمی رسد هدف نهائی آن، کمک به توسعه ی اقتصادی ایران درازای دریافت منظم نفت بانرخ ترجیحی باشد.اکبرهاشمی رفسنجانی رئیس جمهورفقید ایران، هوادارپروپاقرص الگوبرداری اقتصادی ازمدل"دنگ شیائوپینگ" بود اما عمراو برای تحقق این هدف کفاف نکرد وچراغ سبزبرای انعقاد معاهده ی بلندمدت باچین، بلافاصله پس از امضای قرارداد هسته ای درسال2016 (برجام) روشن شد وپس ازدیدار "شی جین پینگ" رئیس جمهورچین باآیت الله خامنه ای ، قطعی شد.
امضای معاهده ی بلند مدت همکاری ایران باچین، تلاش دولت دونالد ترامپ رابرای منزوی کردن ایران درجهان، تاحدودی عقیم می گذارد اما متن 18 صفحه ای این قرارداد که دراختیارروزنامه ی نیویورک تایمزقرارگرفته، نشاندهنده ی بندهای جدیدی است که قرارداد مزبوربرپای ایران می بندد.این قرارداد علاوه برسرمایه گذاریهای گسترده ی چین دربخشهای مختلف اقتصادایران،همکاریهای مشترک نظامی وامنیتی رانیزشامل می شود که ازآن تحت عنوان"مبارزه باتروریسم،قاچاق انسان، موادمخدّر وجنایات فرامرزی" یاد می شود.درمعاهده ی چین – ایران، ازحدود یکصد پروژه برای همکاری مشترک نام برده می شود که ساخت فرودگاه،راه آهن، متروی سریع السیر، منطق تجاری درماکو،آبادان وقشم، ازجمله ی مهمترین آنهاست.دراین قرارداد همچنین ازاحداث شبکه ی مخابراتی 5 گیگ، استقرارسیستم موقعیت یاب جهانی چین(بایدو)و اعمال کنترل بیشتربرگردش اطلاعات درفضای سایبری نیزنام برده می شود.
درحال حاضر، چهارروایت عمده ازاین سند همکاری وجوددارد.1) متن انگلیسی که دولت ایران در20 بند منتشرکرده وشامل کلیات همکاری درحوزه ی نفت، حمل ونقل، شیلات، کشاورزی ونظامی می گردد.2) روایت نشریه ی "پترولیوم اکونومیست" که جزئیات بیشتری ازاین قرارداد رابااعداد وارقام ذکرمی کند.3) روایت منتقدان قرارداد که آن راواگذاری منابع طبیعی ایران، شامل جزائرجنوبی کشور، حق ماهیگیری نامحدود وبهره برداری ازمنابع نفت وگازوسایر منابع می دانند.و4)متنی که به تازگی درچند رسانه ی ایران منشرشده وکلیات تفاهم را مفصل ترازمتن انگلیسی شرح می دهد.این متن که درآن عدد ورقم وجود ندارد، نشاندهنده ی وسعت شمول قرارداد می باشد.درگزارش پترولیوم اکونومیست،چینی ها 280 میلیارددلاردرصنعت نفت وگاز و120 میلیارددلاردرتوسعه ی زیرساختهای تولید وحمل ونقل ایران سرمایه گذاری می کنند.طرف چینی، نفت رابا30 درصد تخفیف دریافت می کند.چینی ها برای حفاظت ازسرمایه گذاریهای خوددرایران، 5000 نیرو دراین کشور مستقر می نمایند.تحلیلگران غربی، معتقدند که چین درانعقاد این قرارداد 400 میلیارددلاری باتهران،الگوی "دیپلماسی تله ی دیون" رابه اجراء می گذارد که قبلاً آنرا درموردبرخی کشورهای دیگرجهان ازجمله جیبوتی، سری لانکا وپاکستان، به اجراء گذاشته است. به زعم آنها،چین باواگذاری اعتباربه کشورهای فقیر، آنهارازیربارقرض می برد وبه بند می کشد تامجبورشوند مانند سری لانکا، پاکستان ، جیبوتی، مالدیو ودههاکشوردیگر،زمام امراین کشورها رابدست گیرد.آنها مثال واگذاری حق اداره ی بنادرمهم "هامبانتونا" درسری لانکا درقالب اجاره ی 99 ساله،"گوادار" درپاکستان بااجره ی 40 ساله وبنادرمهم جیبوتی ومالدیو به چین راشاهد این مدعا ذکر می کنند.مالدیو اکنون 5/1 میلیارددلاربه چین بدهکاراست که 30 درصد تولید ناخالص داخلی این کشورمی باشد.بدهی جیبوتی به چین نیزاز 104 درصد تولید ناخالص داخلی 3 میلیارددلاری این کشور فراترمی رود.
قرارداد بزرگ ایران – چین، سرمایه گذاریهای چین رادرعرصه ی بانکداری، مخابرات وزیرساختهای حمل ونقل(فرودگاه، راه آهن ومناطق آزاد تجاری) درایران افزایش می دهد.چین همچنین نیم نگاهی به فضای سایبری ایران دارد. همکاری درعرصه های دفاعی واطلاعاتی نیزازدیگراجزای این معاهده می باشد.رواج پول الکترونیکی جدیدچین بنام e-RMB(یوان الکترونیکی)، ضمن دورزدن سیستمهای بانکی آمریکاوغرب،ازقدرت دلارنیزدربازارهای جهانی می کاهد.این پول، مکانیسمی است که دولت ایران می تواند به کمک آن، نفت خودرابفروشد وتحریمهای بین المللی رادوربزند.
درحال حاضر، صحبت هائی ازضمائم پنهان این قرارداد مطرح است که جای نگرانی فراوان دارد.مثلاً حسین نوروزی نماینده ی مجلس می گوید : " مذاکراتی ازسوی دولت برای واگذاری جزیره کیش به مدت 25 سال به چین، جریان دارد". اوبه واگذاری حق صید ماهی درآبهای جنوب کشور ودریای خزر به چین نیزاشاره می کند.اما خلاصه ی کلام را نماینده ی دیگری برزبان آورده است :"تمامی راههابرروی ایران بسته شده وتنهاراهی که بازمانده، راه چین است!" انعقاد قرارداد همکاریهای چین – ایران ،بااستقبال چندانی درایران روبرو نشد.منتقدین رئیس جمهورروحانی،آنرا "ترکمانچای جدید" نامیده اند.اشاره ی آنها به قرارداد بدنام ترکمانچای است که درسال 1828 میان ایران وامپراتوری روسیه منعقد شد وبخش اعظم قفقازجنوبی راازخاک ایران جداکرد.
fmohammadhashemi@yahoo.com

ف.م.هاشمی سیاسی اجتماعی اقتصادی

 

FMOHAMMADHASHEMI.BLOGFA.COM