رقابت برسر واکسن
رقابت برسر " واکسن "
( " اولین " ، همیشه "بهترین" نیست )
دههاتیم تحقیقاتی درسراسرجهان مشغول تحقیق درباره ی واکسن کوید-19 هستند وهریک ازآنها مدعی است که واکسن تولیدی او،که عنقریب به بازارعرضه می شود،ارزانترین و موثرترین واکسن است.دانشمندان امیدوارند تا18 ماه آینده، کل جهان راعلیه این ویروس مهلک واکسینه نمایند.اما، واکسن قبل ازآنکه برای مصرف عمومی به بازارعرضه شود، باید مراحل دشواروطولانی ایمنی وکارآیی راسپری کند.این مراحل، معمولاً سالها بطول می انجامند. دولتها، نهادهای چند جانبه وشرکتهای خصوصی،تاکنون میلیاردها دلار برای نیل به این واکسن تا سال2021 هزینه کرده ومی کنند.درکمترازیکسالی که ازشیوع کرونادرجهان می گذرد، بیش از 30 واکسن برای آن تولید شده که اغلب آنها ، مراحل تست بالینی راسپری می کنند. ازاین میان ، ده واکسن مهمترازبقیه اند ومراحل پایانی تست رامی گذرانند. به گزارش نیویورک تایمز، هیچیک ازاین واکسن ها ، زودترازسال2021 به بازارعرضه نخواهد شد. میلیونهانفرباید نخستین دوز واکسن رادریافت کرده وماهها منتظر بی خطری واثربخشی آن باقی بمانند.اغلب دولتها نیزهشدارمی دهند که زندگی به حال عادی بازنخواهد گشت مگر پادتن کافی برای ساخت واکسن تولید شود.اگرچه مراحل تست بالینی برروی واکسن، تسریع شده اما عرضه ی آن به بازار، سالها به طول می انجامد.درعین حال،ساخت واکسن به تنهائی، کافی نیست. تولید واکسن برای همه ی جهان ونیزرقابت برسرسهم بردن از تولیدات اولیه ی جهانی، به چالشی بزرگ تبدیل شده است. دانشمندان می گویند، هرگونه تعهد برای تولید یک واکسن ارزان وبی خطر، ازسرعت کارمی کاهد.اما درهرحال، نخستین واکسن، الزاماً بهترین واکسن نیست.
اغلب طرح هائی که دردست انجام هستند، برآنند که شیوه ی مبارزه با کروناویروس رابه بدن بیاموزند.آنهابااستفاده ازپروتئینی که سطح ویروس رامی پوشاند وبه پروتئین " خوشه ای"(spike) معروف است،تهیه می شوند.وظیفه ی این پروتئین، ترغیب سیستم ایمنی بدن به عمل دربرابرویروس می باشد.اما برخی دانشمندان نگرانند که این استراتژی، موفق نباشد.به نظرآنها، نباید همه ی تخم مرغها را دریک سبد گذاشت.گروهی ازمحققین، اکنون سرگرم ساخت واکسنی هستند که ازمیلیونها نانوذرّه تشکیل می شود که هریک ازآنها حامل 60 نسخه ی کپی شده ازپروتئین خوشه ای سطح ویروس می باشد.آنها معتقدند که این حجم سنگین ازپروتئین مزبور، می تواند مصونیت ایجاد نماید. وقتی این نانوذرّات به موش تزریق شد، سیلی ازپادتن دربدن موش تولید گردید که به مراتب بیشتراز واکسن های قبلی بود. وقتی این موش دوباره درمعرض کروناویروس قرارگرفت،به خوبی دربرابرآن مقاومت کرد ومصون ماند. شرکت Icosavax قصد دارد تاپایان سال2020 ، تست های بالینی برروی این واکسن را آغازنماید. محققین ارتش آمریکا در انستیتوی "والتر رید" (Walter Reed institute) نیزسرگرم ساخت واکسن کرونابراساس استراتژی نانوذرّات می باشند وقصددارند مراحل تست بالینی این واکسن راتاپایان سال2020 آغازنمایند. چنددانشگاه وکمپانی دیگرنیزسرگرم تحقیق برروی این استراتژی می باشند.
شش شرکت چینی به کارساخت واکسن کرونا مشغولند که ازمیان آنها، یک واکسن ساخت شرکت Cansino ، مجوزاستفاده ی محدود کسب کرده است.شرکت آمریکائی " مادرنا"(Moderna) فازسوم تست بالینی رابرروی واکسن خوددنبال می کند.شرکت استرالیائیMurdoch children نیزدرحال طی کردن فازسوم تست بالینی واکسن تولیدی خویش است.درانگلیس، شرکت Astrazenecaنیزفازسوم تست بالینی واکسن خودراسپری می کند. کنسرسیومی متشکل ازشرکت چینی Fosun pharma ، شرکت آلمانی Bio Tech، وشرکت آمریکائی Pfizer، واکسنی تولید کرده که فازسوم تست بالینی راازسرمی گذراند. شرکت هندی Zydus cadila فازدوم واکسن تولیدی خودرادردست انجام دارد. همینطورشرکت آلمانی Curevac نیزمرحله ی دوم تست واکسن خودرامی گذراند.شرکت روسی Gamaleyaبرای واکسن تولیدی خود، مجوزمصرف محدود دریافت کرده است.بدین ترتیب، ازمیان 10 واکسن مطرح دنیا،فقط دو واکسن چینی وروسی مجوز استفاده ی محدود اخذ کرده اند که باتوجه به اهمیت آن، به واکسن روسی بیشتر می پردازیم.
چندی پیش،یک گروه ازدانشمندان روس، باانتشارگزارشی، تولید نخستین واکسن کرونارابه جهانیان اعلام کردند که به تایید دولت روسیه نیزرسید. ولادیمیرپوتین، تولید واکسن "اسپوتنیک – 5 " را افتخاری برای برای روسیه وجهان خواند.اما منتقدین، بلافاصله اعلام کردند که این واکسن، فقط برروی گروه کوچکی ازداوطلبین تست شده ولازم است برروی دههاهزارنفردیگرتست شودتا بی خطری وتاثیرآن به اثبات برسد.دانشمندان روسی مدعی اند که فازسوم تست بالینی این واکسن رابرروی 40 هزارداوطلب انجام داده اند تابتوانند مجوزتولید آنرادریافت نمایند. دانشمندان انستیتوی تحقیقاتی Gamaleya ، این واکسن رابراساس طرحی ساخته اند که قبلاً آنرابرای واکسن " مرس "(MERS) آماده کرده بودند. واکسن اسپوتنیک -5 ، سیستم ایمنی بدن راازطریق وادارکردن سلولها به تولید پروتئینی خاص ، تحریک می نماید. پروتئین خوشه ای، درحالت عادی،روی سطح کروناویروس موجود است ودانشمندان، موفق شده اند ژن این پروتئین رابه ویروسی دیگرمنتقل کنند که آنرا"آدنوویروس"(Adenovirus) می نامند. باتزریق واکسن اسپوتنیک – 5 به بازو، آدنوویروس برروی سلولهای ماهیچه پخش می شود.این ویروس، به لحاظ ژنتیک، به نحوی مهندسی شده که نمی تواند خودراکپی سازی نماید اما وقتی بداخل سلول نفوذ کند، آن راواداربه تولید پروتئین خوشه ای می نماید که خود، سیستم ایمنی بدن راتحریک می کند.هم اکنون تیم های متعدد تحقیقاتی درسراسرجهان، ازاین روش برای ساخت واکسن کرونا استفاده می کنند.واکسن هائی که شرکت های Astrazeneca، جانسون اند جانسون، وCasino Bio دردست ساخت دارند، باهمین روش تهیه می شوند.
بیش ازنیمی ازواکسن های دردست ساخت، چینی وآمریکائی هستند.نخستین واکسنی که درآمریکا برروی انسان آزمایش شد، ساخت شرکت مادرنا بود که اکنون مرحله ی سوم آزمایش توده ای برروی دههاهزارداوطلب راسپری می کند.شرکتهای آمریکائی جانسون اند جانسون، مرک ، و فایزر ،نیزهریک واکسن خاص خودرادردست آزمایش دارند.دانشگاه آکسفورد انگلیس هم بامشارکت شرکت انگلیسی-سوئدی Astrazeneca، واکسن تولیدی خودرابرروی گروه انبوهی ازداوطلب برزیلی،آفریقای جنوبی وآمریکائی آزمایش کرده اند.
تولید واکسن، فرآیند پیچیده ای است که همکاری بخش های مختلف یک جامعه وحتی جهان را می طلبد.معمولاً تیم هائی ازشرکتهای داروسازی خصوصی، زیرنظرآژانسهای بهداشت عمومی ویاآزمایشگاههای دانشگاهی،کارتحقیقات برروی واکسن راآغازمی کنند.مثلاً واکسن " ابولا "(Ebola)، با همکاری چند جانبه ی شرکت داروسازی مرک، آژانسهای بهداشت عمومی آمریکاوکانادا،یک شرکت بیوتکنولوژی مستقر در آیوا ، محققین وزارت دفاع آمریکا، وسازمان بهداشت جهانی، تولید شد.درمورد واکسن کوید-19 نیزآژانسهای بهداشت عمومی، نقش تعیین کننده دارند که تامین منابع مالی موردنیاز، مهمترین آنهامی باشد.درآمریکا، دولت پرزیدنت ترامپ، پروژه ی معروف به " عملیات باحداکثرسرعت ممکن"(operation wrap speed) رابرای ساخت واکسن کرونابرای 300 میلیون آمریکائی تااوائل سال2021 ، کلید زد.برای این پروژه که میلیاردهادلاربودجه درنظرگرفته شده، آژانسهای مختلف دولتی وشرکتهای خصوصی بسیج شده اند.کمیسیون اروپانیز 8 میلیارد یورو به تحقیقات درباره ی واکسن کرونا اختصاص داده است. درچین هم، دولت بدقت تلاشها دراین عرصه رازیرنظردارد ودوپنجم صنعت واکسن سازی کشورراکه دراختیاربخش دولتی است، درکناربخش خصوصی، بسیج کرده است.سازمان بهداشت جهانی ودیگرنهادهای چندجانبه چون بانک جهانی نیز منابعی رابه این امراختصاص داده اند. درصف مقدم تلاشهای بین المللی برای ساخت واکسن کرونا، "ائتلاف برای نوآوری آمادگی همه گیری" (coalition epidemic preparedness innovation) قراردارد که یک اتحاد جهانی برای ساخت وتوزیع واکسن کروناست.منابع مورد نیازاین ائتلاف را نروژ ، هند ، بنیاد بیل وملیندا گیتس ، بنگاه انگلیسی wellcome trust ، ومجمع جهانی اقتصاد تامین می کنند. ائتلاف Gavi نیزکه یک ائتلاف بامشارکت بخش خصوصی ودولتی است، به ابتکار بنیاد گیتس برپاگردیده وهدف خودرا دسترسی کشورهای فقیر به واکسن کرونااعلام کرده است.درژوئن2020، ائتلاف برای نوآوری آمادگی همه گیر،و Gavi، یک ائتلاف بزرگ جهانی بنام COVAX باسرمایه ی 8/1 میلیارددلارتشکیل دادند که هدف آن، تهیه ی دومیلیارد دوز واکسن کرونا تا پایان سال2021 می باشد.
واکسن، بطورسنتی،ازملکولهای ویروس مرده یاضعیف شده تهیه می گردد که به آن "آنتی ژن" (antigen) گفته می شود.واکسن، گلبولهای سفید سیستم دفاعی بدن رافعال کرده وآنها رابه تولید آنتی بادی (پادتن) وامی دارد.پادتن عملکرد ویروس رامختل وخنثی می کند.درحال حاضر، چهارنوع واکسن کرونا دردست ساخت می باشد.1)واکسن زنده که ازویروس ضعیف شده ، برای تولید پادتن استفاده می کند.2) واکسن غیرفعال که ازویروس مرده تهیه می شود.3)واکسن سمّی غیرفعال(توکسیدی) که سموم تولید شده توسط ویروس را علیه خودویروس به کارمی گیرد.4)واکسن پلی ساکارید نوترکیب ومزدوج،که بااستفاده ازپروتئین ها ودیگراجزای ویروس تهیه می گردد. انواع جدیدی ازواکسن ها نیزهستند که بامواد ژنتیک ویروس(DNA و RNA) تهیه می شوند. البته، این نوع واکسن هنوزدرمرحله ی تحقیق قراردارد. وقتی اکثرجمعیت یک کشور، به یکی ازاین طرق، واکسینه شوند، بقیه نیزکه واکسینه نشده اند مصون می گردند زیرازنجیره ی انتقال ویروس گسسته می گردد.این وضعیت را " مصونیت گله وار"(Herd Immunity) می نامند.تاکنون، آبله مرغان، اوریون ، سرخجه ، و فلج اطفال ، ازطریق مصونیت گله وار ، ریشه کن شده اند.اما دانشمندان درمورد مصونیت گله ای برای کوید-19 ، اتفاق نظرندارند.برخی ازآنها، مصونیت پنجاه درصد جامعه وبرخی دیگر، مصونیت 80 درصد جامعه رابرای آن ضروری می دانند.
پادتن ها(Antibodies) ، فقط یک سلاح از زرادخانه ی ایمنی بدن هستند.سلولهای خونی که ازآنها تحت عنوان " سلول تی"( T – Cells ) یاد می شود، سلاحی دیگرازاین زرادخانه است که باحمله به سلولهای فریب خورده ای که توسط ویروس آلوده شده اند، ازگسترش عفونت جلوگیری می کند.دانشمندان امیدوارند که بتوانند ازاین سلولها درمبارزه باویروس کرونا وساخت واکسن، کمک بگیرند.آنها معتقدند واکسنی که برمبنای پادتن تهیه شود، ممکن است دربلند مدت بی اثر شود.لذا، تاکید برسلول تی، احتمالاً می تواند اثربخش ترباشد.شرکت Epivax سرگرم ساخت واکسنی است که درآن ازاجزای مختلف پروتئین خوشه ای ودیگرپروتئین های ویروس، استفاده می شود.قراراست این واکسن،ازماه دسامبر2020 ، مراحل تست خودراآغازنماید.
ازسوی دیگر،اثربخشی هرواکسن، به نحوه ی ورود آن به بدن نیز بستگی دارد. تمامی واکسن هائی که تاکنون مراحل آزمایشی خودرامی گذرانند، به عضله تزریق می شوند اما به نظرمی رسد واکسن استنشاقی( مانند اسپری Flumist برای آنفولانزا) می تواند موثرترواقع شود زیرا کروناویروس ازطریق مسیر تنفسی وارد بدن می شود.چندین گروه تحقیقاتی، اکنون سرگرم ساخت واکسن استنشاقی کرونا می باشند.به نظرمی رسد شرکت آمریکائی Codagenix بیش ازدیگران دراین زمینه پیشرفت کرده باشد.دهه هاست که شرکتهای داروسازی، بااستفاده ازویروس زنده ی ضعیف شده، برای بیماریهائی چون آبله مرغان وتب زرد، واکسن تهیه می کنند.دانشمندان، باکشت ویروس دربدن جوجه،آنراضعیف می کنند. ویروس، خود رابااین میزبان تطبیق می دهد ولذا، برای میزبان جدید(انسان)خطرسازنمی گردد.ویروس بداخل سلول نفوذ می کند اما این بار باآهنگی بطئی تکثیرمی شود که برای انسان خطرناک نیست.امامقدارکمی ازاین ویروس ضعیف شده، می تواند شوکی سنگین برسیستم ایمنی بدن وارد کرده وآنرابه حرکت وادارنماید.اکنون ذخیره ی ویروس ضعیف شده ی کوید-19 درجهان، بسیارکم است وتولیدآن به چالشی بزرگ تبدیل شده است.ساخت واکسن، عرصه ی آزمون وخطاست زیرادقیقاً نمی توان جهش های (Mutations) این ویروس راپیش بینی کرد.
دانشمندان مرکزCodagenix ، رویکرددیگری درپیش گرفته اند.آنها ژنوم کروناویروس رامورد تجزیه تحلیل کامپیوتری قرارداده وبه 283 جهش درآن پی برده اند.آنها سپس قطعه ای ازDNA ویروس راکه حاویجدیدترین ژنوم اوست، به سلولهای میمون تزریق کردند.سلولها شروع به بازتولید ویروس نمودند اما درآزمایش برروی موش، مشخص شد که این بازتولید، نه تنها برای میزبان بیماریزانیست، بلکه برای اودربرابرکروناویروس، مصونیت ایجاد می کند.Codagenix اکنون برای اجرای فازاول تست بالینی نوع استنشاقی این واکسن،آماده می شود.دو واکسن مشابه دیگرنیزمراحل تحقیق رامی گذرانند وشرکت فرانسوی Valneva قصددارد مراحل تست بالینی یک واکسن غیرمتعارف دیگرراازماه نوامبر2020 آغازنماید.این واکسن، ازویروسهای غیرفعالی تهیه می شود که ازطریق شیمیائی می میرند.چینی هانیزتاکنون بااستفاده ازاین روش، سه واکسن برای کوید-19 تهیه کرده اند که درمرحله ی سوم تست بالینی قراردارند.البته واکسنی که بااین ویروس غیرفعال تهیه می شود، باید بااستاندارد بسیاربالاازخلوص ساخته شود تابیماریزانباشد.معلوم نیست که شرکتهای اروپائی وچینی، تاچه حدّ قادرند به این سطح ازاستاندارد دست پیداکنند.معهذا، انگلیس ازهم اکنون 60 میلیون دوز ازاین واکسن راازشرکت فرانسوی Valnera پیش خرید کرده است.این شرکت قصددارد تاپایان سال2020 ، بالغ بر200 میلیون دوزازاین واکسن تولید نماید. اماچالش دیگراین است که حتی اگرموج اول تولید واکسن، موفق ازکاردرآید،بازهم تولید دوزکافی برای همه ی جهان، به تلاشی عظیم وسرمایه ای هنگفت نیازدارد.برخی ازانواع موفق وموثرواکسن های دردست ساخت، مانند واکسن مبتنی برRNA که توسط شرکت "مادرنا"(Moderna) و "فایزر"(Phyzer) تهیه می شود، قراراست درابعادی تولید شود که تاکنون سابقه نداشته است.
شرکت Codagenix ، درمشارکت باانستیتوی سرم سازی هند، قصددارد به تولید انبوه واکسن کرونااقدام نماید.انستیتوی هندی، سابقه ی تولید میلیاردهادوز واکسن مبتنی برویروس ضعیف شده ی سرخجه،روتاویروس،وآنفولانزا رادرکارنامه ی خوددارد. محققین کالج داروسازی Baylor هند،برروی واکسنی کارمی کنند که هزینه ی تولیدآن فقط 2 دلارمی باشد درحالیکه واکسن ساخت فایزر، بیش از19 دلار هزینه دربردارد.کالج بایلور، برای تولید پروتئین خوشه ای، ازمخمّر(Yeast) استفاده می کند که دقیقاً همان روشی است که ازدهه ی 1980 تاکنون، ازآن برای ساخت واکسن هپاتیت – بی استفاده می شود.یک شرکت داروسازی هندی، امتیازتولید واکسن بایلور راخریداری کرده ومرحله ی اول تست بالینی آنرابه زودی آغازمی کند.آنها مدعی هستند که می توانند یک میلیارد دوزازاین واکسن درسال تولید نمایند.کارشناسان معتقدند که این هدف، برای شرکت هندی دست یافتنی است زیرااین شرکت سالهاست که بااین روش کارمی کند وباآن آشنائی کامل دارد.
شاید مهمترین مرحله درتولید یک واکسن، مرحله ی تست بالینی باشد که خود به سه فازاول ودوم وسوم تقسیم می شود.دراین سه مرحله، میزان اثربخشی وبی خطری واکسن سنجیده می شود. این مراحل، با تست واکسن برروی حیوانات آغازمی شود وسپس آزمایش برروی 40 ، 382 ، ودرنهایت دههاهزارداوطلب انجام می شود. هرگاه درجریان این مراحل، واکسن بی اثری یا زیان آوری خودرانشان داد ویا معلوم شد که دارای عوارض جانبی خطرناک است ویااینکه به واکسن های موجود شباهت دارد، کارمتوقف می گردد. وقتی یک واکسن، مراحل تست بالینی راباموفقیت طی کرد، نوبت به اخذ مجوزمی رسد.درآمریکا، کمتراز10 درصد داروهای جدید مجوز می گیرند.سازمان غذا وداروی آمریکا(FDA) اعلام کرده است که واکسن کرونا باید مصونیت کامل ایجادکرده وبتواند حداقل 50 درصد جوامع رامصون سازد.اگرچه سازمان بهداشت جهانی، برای داروها مجوزصادرنمی کند اما، تولید کنندگان واکسن می توانند ازاین سازمان تقاضای " پیش صلاحیت "(prequalification) بنمایند که به معنی تایید کیفیت محصول می باشد.اغلب کشورهای فقیر ومتوسط الدرامد،هنگام خریددارو، فقط به گواهی پیش صلاحیت استناد می کنند.ازآنجائیکه جهان به میلیاردها دوزواکسن نیازدارد، لذا پاسخگوئی به این نیاز، مستلزم سرمایه گذاریهای کلان می باشد. Covax برآورد کرده است که برای آغازکار، به حداقل 3/5 میلیارد دلاربودجه برای تامین نیازجهانی به واکسن، نیاز است که بخشی ازآن باید صرف احداث کارخانجات سرم سازی دراقصی نقاط جهان گردد.
اغلب کارشناسان، زمان 12 تا18 ماهی راکه مقامات آمریکائی برای ساخت واکسن کوید-19 درنظرگرفته اند، بسیارخوش بینانه تلقی می کنند.درشرائط عادی،برای موارد حساسی چون کوید-19 ،حداقل 8 سال زمان لازم است تایک واکسن ازآزمایشگاه بدست مصرف کننده برسد.تاکنون هیچ واکسنی زودتراز پنج سال به بازارعرضه نشده است.اما درمورد کرونا، محققین موفق شده اند باادغام مراحل تحقیق و اجرای همزمان آنها، ونیزسود بردن ازتکنولوژیهای جدید، این مدت راتاحدّ قابل ملاحظه ای کاهش دهند.ازسوی دیگر، اغلب مردم عادی وحتی مقامات رسمی جهان، ماجرای کروناراباساخت واکسن، تمام شده می انگارند.درحالیکه چنین نیست.ساخت واکسن، تنها گام اول درمبارزه باکروناست وچالشهای بزرگ دیگری برسرراه استفاده ازآن قراردارد که تولید انبوه به منظورمصون سازی جمعیت 8 میلیاردی جهان، یکی ازآنهاست.تنها یک میلیارددوز واکسن بایدبه مصون سازی کادربهداشت ودرمان جهان اختصاص یابد.این درصورتی است که فقط یک دوز واکسن برای مصون سازی کافی باشد.برزیل، چین وهند، صنایع عظیم واکسن سازی دارند اما، جمعیت انبوه آنها ، تمامی محصول این صنعت رامی بلعد.لذا، کشورهای جهان ، ازهم اکنون محصول شرکتهائی چون Astrazeneca راکه احتمالاً یکی از معتبرترین واکسن های کروناراتولید خواهد کرد،پیش خرید کرده اند.چالش دیگر، به اعتماد مردم بازمی گردد.براساس یک تحقیق موسسه ی " گالوپ " ، یک سوم آمریکائیها گفته اند که به نخستین واکسن های عرضه شده به بازار، اعتماد ندارند ولذا، ازآن استفاده نخواهند کرد.شاید حق بااین افراد باشد زیراواکسنی علیه کرونا موثرواقع می شود که دربرابرهمه ی اشکال جهش یافته ی این ویروس، مصونیت ایجاد نماید واین مهم، به آسانی دست یافتنی نیست.
حتی اگرواکسن ارزان به اندازه ی کافی تولید شود، بازهم نگرانی درباره ی کوید-19 رفع نمی شود.انواع دیگری ازکروناویروس که دربدن حیوانات وحشی، بصورت نهفته وجوددارد،ممکن است درآینده پاندمی های دیگری بیافرینند.سه شرکت Anhuizhifei درچین ، Osivax درفرانسه ، و VBI درآمریکا، برروی واکسنی جهانشمول برای کوید-19 کارمی کنند که می تواند ازانسان دربرابرانواع ویروس کرونا (حتی آنهائی که هنوز شناخته نشده اند) محافظت نماید.بسیاری ازکشورها، خودرابرای تحقیقات بلند مدت درباره ی واکسن کروناآماده کرده اند.مثلاً تایلند، ضمن اینکه میلیونها دوز ازواکسن کرونا را ازخارج پیش خرید کرده، خود نیزبه تحقیقات دراین باره مشغول است. دانشمندان دانشگاه Chulalongkorn دراین کشور، نسخه ای ازواکسن مبتنی برRNA رادردست ساخت دارند که قراراست تااوائل سال2021 وارد مراحل تست بالینی گردد.
منابع ومآخذ
1)How to achieve equitable distribution of vaccine , journal of the American medical Association
2)what is the world doing to create a vaccine , www.cfr.org
3)Russians publish early coronavirus vaccine results , www.nytimes.com
4)covid-19 vaccine , www.wikipedia.org
5)once a covid-19 vaccine is found, what happens next , www.euronews.com