ف.م.هاشمی

کوید-19 و افول جهانی مذهب

درسالهای نخست قرن بیست ویکم، به نظرمی رسید که مذهب رو به رشد است.خلاء ایدئولوژیک ناشی ازفروپاشی اتحاد شوروی، بلافاصله توسط کلیسای ارتدوکس روسیه واسلام پرشد. نقشی که کلیسای پروتسبان درانتخاب جورج بوش به ریاست جمهوری آمریکاایفاء کرد، این تحول راپررنگترنمود ونشان داد که کلیسا به یک نیروی سیاسی جدّی درآمریکاتبدیل شده است. عملیات تروریستی 11 سپتامبرنیزتوجه جهانیان رابه اسلام سیاسی جلب نمود.درسالهای نخست قرن حاضر، بطورکلی مردم مذهبی ترشدند.اکثرکشورهای درحال توسعه وحتی برخی ازکشورهای توسعه یافته ی دنیاازاین گرایش تبعیت می کردند.این رویکرد، بعضی محققان رابه این نتیجه رساند که برخلاف تصوررایج، صنعتی شدن وگسترش شناخت علمی، موجب افول اعتقادات مذهبی نمی شود.

اماازسال 2007 به بعد،ناگهان ورق برگشت.ازسال2007 تا2019 ،اکثرقریب به اتفاق کشورهای جهان، افول مذهب راباسرعتی اعجاب انگیزتجربه کردند.این پدیده،فقط به کشورهای ثروتمد محدود نگردید وسرسردنیارافراگرفت.هرروز تعدادبیشتری ازمردم،دیگرجائی برای مذهب درزندگانی خویش درنظرنمی گرفتند. حتی درایالات متحده که یکی از پیشرفته ترین ومرفه ترین جوامع جهان راداراست ودرسالهای قبل از2007، رکوردی چشمگیردرگرایش به اعتقادات مذهبی ازخود برجای گذاشته بود،روند افول مذهب چشمگیربود.جوامع مدرن احساس می کردند که دیگربه احکام دگم وهنجارهائی که قرنهابرآنها تحمیل شده بود، نیازی ندارند. بسیاری ازمحافظه کاران مذهبی هشدارمی دادند که رویگردانی از مذهب، موجب فروپاشی اخلاقیات وانسجام اجتماعی می گردد.اما شواهد وقرائن موجود، ازچیزدیگری حکایت می کرد.برخلاف تصوررایج، مشاهده شد که کشورهای کمترمذهبی، فساد کمتر وسطح نازلتری از جرم وجنایت رانسبت به کشورهای مذهبی تر، به نمایش می گذارند.درجوامع توسعه یافته، انسان دیگرنباید برای امنیت وبقاء مبارزه کند.مردم این جوامع،ازامیدبه زندگی بالاتربرخورداربوده وخشونت وجنایت کمتری راتجربه می کنند.هرچه سطح امنیت اجتماعی بالاتررود، مردم کمتربه باورهای مذهبی گرایش پیدامی کنند.

درتحقیقی که اخیراً درزمینه ی باورهای مذهبی درگروه بزرگی ازکشورهای جهان انجام شد، ونوشتارحاضرنیزبراساس یافته های این تحقیق تنظیم شده است(1)،اعتقاد به مذهب، حول ده مقوله، رتبه بندی شده است: از"نه چندان مهم" تا "خیلی مهم" . یافته های این تحقیق نشان می دهد که باورهای مذهبی جوامع، به مرورزمان تغییرمی پذیرد.مثلاً بین سال1981 تا2007،باورمذهبی بلغارها، از6/3 به7/5 افزایش یافت.برای روسیه این رقم، از4 به 6 افزایش پیداکرد.علت این امر، افول شدید وضع اقتصادی، مادی وامنیت روانی مردمان ساکن درقلمروشوروی سابق، طی دوره ی مزبوربود.دراین دوره،بسیاری ازکشورهای درحال توسعه ی خارج ازقلمرو شوروی سابق نیز، ازجمله برزیل، چین، مکزیک وآفریقای جنوبی، وحتی برخی کشورهای توسعه یافته، تقویت باورهای مذهبی راتجربه کردند.

اما ازسال 2007 به بعد، ناگهان رویگردانی ازمذهب آغازشد.ازسال2007 تا2019،فقط درپنج کشوردنیا، باورهای مذهبی تقویت شد که مهمترین آنها هند بود.به قدرت رسیدن حزب "بهاراتیاجاناتا" که ناسیونالیسم را به هندوئیسم پیوند می زند،موجب اعتلای باورهای مذهبی درهند گردید.چشمگیرترین رویگردانی ازمذهب طی این مدت، درآمریکارقم خورد وامتیازآمریکائیها از2/8 به6/4 سقوط کرد وبدین ترتیب، ایالات متحده درمیان کشورهای باکمترین باورمذهبی، رتبه ی یازدهم راکسب کرد.این نتایج نشان می دهد که برای اکثرمردم جهان، باورمذهبی یک گرایش عاطفی است وشناخت آگاهانه وعلمی درآن جائی ندارد.درمحیطی که انسان، دائماً دراسترس ناشی ازفقر، بیکاری، گرسنگی وعدم امنیت به سربرد، مذهب به غلبه براین استرسها کمک می کند.اما دریک جامعه ی توسعه یافته، که مردم فقر، بیماری، گرسنگی وخشونت راپشت سرمی گذارند، دیگرنیازی به مذهب احساس نمی شود. به همین دلیل است که سکولاریزاسیون، روندی تدریجی است که گاه نسلها به درازامی انجامد.زمانی تصورمی شد که باورهای مذهبی، به گرایشات سیاسی شکل می دهند.اما شواهد موجود، وازجمله نتیجه ی تحقیق جاری، نشان می دهد که گاه مردم نخست باورهای سیاسی خویش راتغییرمی دهند وسپس موضع مذهبی می گیرند.

شاید مهمترین نیروئی که درورای روند سکولاریزاسیون نهفته است، هنجارهای مربوط به مدیریت باروری بشرباشد.قرنهاست که دراغلب جوامع، به زن به چشم کارخانه ی تولید مثل نگریسته می شود.دراین جوامع، مقولاتی چون طلاق، سقط جنین، دگرباشی جنسیتی، جلوگیری ازبارداری وهرگونه رفتارجنسی که باباروری زن منافات داشته باشد، مذموم شناخته می شود.تازمانی که نرخ مرگ ومیرنوزادان بالا ونرخ امید به زندگی پائین باشد،زنان پنج تاهشت فرزند می آورند تابازتولید جامعه مختل نگردد.اما ازاوائل قرن بیستم که نرخ مرگ ومیرنوزادان دراغلب کشورهای جهان روبه کاهش گذاشت وامید به زندگی افزایش پیداکرد، دیگر هنجارهای فرهنگی سنتی، بتدریج رنگ باخت.اما این روند، یک شبه اتفاق نیفتاد.یک قرن طول کشید تا تا بتدریج طلاق، سقط جنین ومقولاتی چون دگرباشی جنسیتی، دراکثرکشورهای توسعه یافته، به رسمیت شناخته شد.اما این مباحث، هنوز دربسیاری ازکشورهای کمترتوسعه یافته ی جهان، تابو محسوب می شوند.مثلاً 18 کشور مسلمان دنیا، هنوزبسیارمذهبی باقی مانده وبه هنجارهای سنتی درزمینه ی جنسیت وباروری وفادارمانده اند.دراین کشورها، همچنان به مذهب به عنوان عامل حفظ انسجام اجتماعی،کاهش جرم وجنایت وتبعیت ازقانون نگریسته می شود.محافظه کاران این جوامع، کاهش باورهای مذهبی رابا شیوع هرج ومرج،فساد وجرم وجنایت، معادل فرض می کنند وآنراتبلیغ می نمایند.اما طبقه بندی اخیر سازمان "شفافیت بین الملل" ازسطح فساددرجهان، نشان می دهد که کشورهای بسیارسکولارشمال، دارای پائین ترین نرخ فساددردنیامی باشند وکشورهای مذهبی چون بنگلادش، گواتمالا،عراق، ایران ،تانزانیا، وزیمبابوه، بالاترین نرخ فساد وجنایت رادرجهان به نمایش می گذارند.البته این بدان معنی نیست که مذهب مروج فساد وجنایت است، اما دربسیاری ازموارد، برناهنجاریهای اجتماعی ونابرابری اقتصادی سرپوش گذاشته ویاآنراتوجیه می نماید.مذهب، می تواند مردم رامجازات کند اما نمی تواند ازفساد جامعه بکاهد. اکنون نرخ قتل وجنایت درکشورهای مذهبی، 10 برابرکشورهای سکولارجهان می باشد.

پاندمی کوید-19 که اکنون سراسرجهان رافراگرفته، ممکن است سالها ادامه یافته وبه یک "رکود بزرگ" دیگر منجرگردد. دراین صورت ممکن است تغییرات فرهنگی سالهای اخیر،برگشت پذیرگردد.(2) اخیراً یک تحقیق جالب درباره ی مراجعه به منابع مذهبی دردوران کوید-19 منتشرشد که براساس جستجوی سایتها ومفاهیم مذهبی درگوگل تنظیم شده است.این تحقیق که برروی 95 کشورجهان، به همه ی زبانها و در باره ی همه ی ادیان انجام گرفته، نشان می دهد که ازمارس 2020 به بعد، واژه های خدا،الله،محمد، قرآن، انجیل ومسیح،بیشترین، و"ویشنو"(Vishnu) و "شیوا "(shiva) خدایان بودا وهندو ، نیزبا درصدی کمتر، مورد جستجوی اینترنتی قرارگرفته اند.پس ازاینکه سازمان بهداشت جهانی در11 مارس 2020 ، همه گیری کوید-19 رااعلام کرد، ناگهان جستجوی مفاهیم مذهبی درگوگل، رشد بی سابقه پیداکرد. مراجعه به مذهب وادعیه دراین دوره، به پدیده ای جهانی تبدیل شده واختصاص به یک یا چند کشورندارد.مهمترین دلیل برای بروز این پدیده، نیازمردم جهان به تسکین، فهم، آرامش ، شجاعت واستقامت درمقطع بحرانی کنونی است.مردم بجای حضوردرمسجد ، کلیسا ومکانهای مذهبی(که دردوران"تعطیلی بزرگ" امکانپذیر نیست) به دعای مجازی روی می آورند.(2) .بدین ترتیب مشاهده می شود مذهب نیز، مانند دیگرمقولات فرهنگی، ازشرائط مادی جامعه تاثیرمی پذیرد.نشانه های این تاثیررادریک دهه ی اخیرمی توان بوضوح درجهان مشاهده کرد.

زیرنویس

1)giving up on God , www.foreignaffairs.com

2)covid-19 is intensifying religiousity globally , www.religionanddiplomacy.org