چرا پاپ به دیدار آیت الله رفت ؟
طی دودهه ی اخیر، جمعیت یکی از کهن ترین جوامع مسیحی جهان، به علت عدم امنیت واعمال فشارهای سیاسی، به آرامی روبه کاهش گذاشته است. خاستگاه تمدن مسیحی دربین النهرین بوده است که دشت حاصلخیزی بین دجله وفرات می باشد.شش هزارسال سال پیش، دراین خطّه کشاورزی، خط وشهرهای بزرگی وجودداشت که ازاغلب آنها درانجیل نام برده می شود. اکنون سه دین بزرگ ابراهیمی( مسیحیت، اسلام ، ویهودیت)، ریشه های خودرادراین سرزمین می جویند."اور"(Ur) زادگاه ابراهیم، وشهرباستانی سومر که خاستگاه یکی ازکهن ترین تمدنهای جهان است، درعراق قراردارد.بقایای این شهرباستانی، اکنون درحومه ی شهرناصریه وبرساحل فرات خودنمائی می کند. براساس روایات مذهبی، هبوط آدم وحوا ، درنقطه ای ازبین النهرین اتفاق افتاده است. بسیاری ازمحققین مسیحی معتقدند که " باغ عدن"(garden of Eden) که ازآن درکتاب پیدایش(book of Genesis) یاد می شود،درجنوب عراق ودربین النهرین قرارداشته است. دیگرشخصیتهای انجیلی، اعم ازشیاطین وپیامبران نیز، هریک به نحوی، بابین النهرین درارتباط بوده اند. مثلاً " ربه کا " همسر " اسحاق" ، از منطقه ی " کاره" واقع دربین النهرین علیا بوده است که اکنون درمرز ترکیه وعراق قراردارد. معبد "حزقیال" نبی، پیامبر عبری، درشهر " الکفل" درکرانه ی شرقی رود فرات، میان نجف وحلّه قراردارد. معابد " دانیال نبی" و "یونس" نیز درموصل بدست داعش ویران گردیدند. همچنین اعتقاد براین است که مقبره ی برخی شخصیتهای کتاب مقدس مانند " یونس" و "یوشع " نیزدرعراق قراردارد.
وزیرخارجه ی صدام حسین،(طارق عزیز) مسیحی بود ودیک خانواده ی مسیحی شمال عراق زاده شد. البته این بدان معنی نیست که مسیحیان دررژیم قبلی عراق، تحت تبعیض وفشارقرارنداشتند. مثلاً درآن زمان،قانونی به تصویب رسیده بود که به موجب آن، همه ی مدارس مسیحی، ملی اعلام شد وآموزش مسیحیت فقط درمدارسی امکانپذیربود که حداقل یک چهارم دانش آموزان آن مسیحی بودند. اما حتی حضوریک دانش آموزمسلمان درمدرسه ای، تدریس قرآن رادرآن مدرسه، الزامی می کرد.
جوامع مسیحی عراق، ازدیرباز خودرامیان کشمکشهای سیاسی گرفتاردیده وگاه قربانی این عداوتهاگردیده اند.درخصومت میان شورشیان کرد ودولت مرکزی عراق، عداوت میان شیعیان وسنّی ها، وبالاخره درخلافت اسلامی داعش، مسیحیان همیشه درصف مقدم آتش قرارداشته وقربانی شده اند.روزگاری، 65 کلیسا درعراق وجودداشت که اکنون جزتعدادی انگشت شمارازآنهاباقی نمانده است. جمعیت مسیحیان عراق که ازآئین های مختلف ارمنی، آشوری ، کلدانی وسریانی می باشند، باآزاری که طی دودهه جنگ ویرانگر پس ازحمله ی آمریکا به عراق درسال2003 ، وحملات وحشیانه ی داعش از2014 تا 2017 دیدند، بسیارمحدود شده است. بسیاری ازمسیحیان بازمانده ی این کشور، به کانادا، اردن، ترکیه وآمریکا مهاجرت کرده اند.
دراین شرائط، سفر پاپ به عراق، نشانه ی همدردی او بامسیحیان این کشور، ونمایش قدرتمند همبستگی جهانی مسیحیت تلقی شده است. انجام چنین سفری،آرزوی چندین ساله ی پاپ بوده است.قبلاً نیز، پاپ ژان پل دوم، قصدداشت درسال2000 ازعراق دیدن کند که باافزایش تنشها درمنطقه، این سفرلغوشد. پاپ بندیکت شانزدهم نیزبه عراق دعوت شد اما بدلیل جنگ، نتوانست این سفرراانجام دهد.اما انجام این سفر، دردوران پاپ فعلی میسّرگردید. پاپ فرانسیس ، نخستین سفرتاریخی خودرابه عراق بادرخواست ازمردم این کشور برای برسمیت شناختن تنوع قومی ومذهبی کشورخود، که ریشه درتاریخ دارد، آغازکرد.این سفر، پس ازیکسال قرنطیبنه ی پاپ درشهر واتیکان، به کشوری انجام شد که دودهه منازعه ی سیاسی، قومی، مذهبی وافراط گرائی راازسر گذرانده وبه ویرانه تبدیل شده است. وی هنگام ورود به عراق گفت : " فقط باکنارگذاشتن اختلافات وتحمل یکدیگر بعنوان اعضای خانواده ی انسانی،خواهیم توانست روند بازسازی راآغازکرده وجهانی انسانی تروعادلانه تر رابرای نسلهای آینده به یادگاربگذاریم. " پاپ سپس سواربریک دستگاه بی.ام.و ، درحالیکه چندردیف موتورسوارپلیس اتوموبیل وی راهمراهی می کردند،ازخیابانهای بغداد عبورکرد.فرانسیس ، نخستین پاپ درتاریخ واتیکان بود که سواربریک ماشین ضدگلوله، تردد می کرد.
باآغازسفرپاپ به عراق، شبه نظامیان وابسته به گروه افراطی " سپاه اولیاء الدم" وابسته به ایران، بطوریکجانبه اعلام آتش بس نموده ودربیانیه ای اعلام کردند : " به احترام امام سیستانی وبنام میهمان نوازی عربی، کلیه ی عملیات نظامی خودرا درمدت حضورپاپ درعراق، به حال تعلیق درمی آوریم. " این گروه چندی پیش، پایگاه هوائی نیروهای ائتلاف ضدداعش را در اربیل، هدف حمله موشکی قرارداد ویک مقاطعه کارنظامی آمریکا راکشت . پاپ باحضوردرخانه ی بی تکلّف واجاره ای آیت الله سیستانی درنجف ، به مدت 45 دقیقه بااوبه گفتگو پرداخت. پاپ وآیت الله، بر"حرمت جان انسان واهمیت وحدت مردم عراق" تاکید کردند وپاپ براهمیت همکاری ودوستی میان مذاهب مختلف عراق تاکید نمود.آیت الله سیستانی همچنین گفت : " مسیحیان نیز، مانند همه ی مردم عراق، بایددرصلح وامنیت به سربرند وازحقوق قانونی خویش، طبق قانون اساسی عراق، بهره مند گردند." آیت الله سیستانی همچنین ازپاپ بخاطر پذیرش خطرسفر به عراق ودیدارباوی، تشکرکرد. پاپ درهواپیما، به خبرنگاران گفته بود که خوشحال است سفرهای خودرا، پس ازیکسال قرنطینه، دوباره ازسرگرفته ونخستین سفرنمادین خویش را به زادگاه ابراهیم که مورداحترام مسیحیان،مسلمانان ویهودیان است، انجام می دهد. اواین سفررا" سفری نمادین به کشوری رنجدیده " نامید. پاپ فرانسیس، دربرابرجمعیت انبوهی که درمنطقه ی سبز بغداد گردآمده بودند، گفت : " تنوع قومی، مذهبی وفرهنگی، بیش ازهزارسال است که موجب افتخارجامعه ی عراق بوده ومیراثی ارزشمند است که باید حفظ شود.این میراث رانباید مانع تلقی کرد وبرمحوآن کوشید." . "برهم صالح" رئیس جمهورعراق نیزدراین مراسم گفت : " شرق، بدون مسیحیت، قابل تصورنیست. مهاجرت مستمر مسیحیان ازشرق، پیامدهای مخرّبی برای همزیستی ادیان دارد."
پاپ فرانسیس، سالهاست که تلاش می کند مناسبات میا ن مسیحیت وجهان اسلام رابهبود بخشد. او درسالیان اخیر، براین تلاش افزوده واخیراً باروحانی برجسته ی سنّی "شیخ احمد الطیب" مفتی اعظم الازهر دیداروگفتگو کرد ودرسفربه عراق نیزباآیت الله سیستانی دیدارکرد. مسیحیان عراق، که ازدودهه بعدازمرگ عیسی مسیح دراین منطقه حضوردارند، به شاخه های مختلف تقسیم می شوند که کاتولیکهای کلدانی بزرگترین آنها محسوب می شوندوپس ازآنها، آسوری ها وارتودکس ها قراردارند.قبلاً مسیحیان یک اقلیت بزرگ درعراق محسوب می شدند که تعداد آنهابه 4/1 میلیون نفرمی رسید.اما پس ازآشوبهای سالهای بعد از2003 ، مسیحیان که موردتعرض قرارگرفتند، ازاین کشورمهاجرت کردند.تاجائیکه اکنون تعداد آنها درعراق ازسیصد هزارنفرفراترنمی رود..پس ازاستقرارخلافت داعش درشمال عراق، شهرهای تاریخی مسیحیان دردشت نینوا موردحمله ی افراطیون قرارگرفت وویران شد. اغلب ساکنان این منطقه به کردستان گریختند وبسیاری ازآنها نیز راهی دیگرکشورهاگردیدند.پسازشکست داعش، فقط تعداد اندکی ازآنها که به موطن خود بازگشتند، کلیساها راویران واموال خودرادردست شبه نظامیان شیعه یافتند.ازآن پس، مسیحیان ازکاردربخش عمومی عراق منع شده وباقوانین ومقررات تبعیض آمیز، دست وپنجه نرم می کنند.
پاپ فرانسیس، دردیدارازکلیسای" بانوی رستگارما" ، برای قربانیان بزرگترین قتل عام مسیحیان توسط افراطیون اسلامگرا درسال2010 که 58 کشته برجای گذاشت، دعاکرد. پاپ وهمراهانش درتجمع مسیحیان درشهرک" قره قوش" وحوالی کلیسای تخریب شده ی این شهر، برای قربانیان حملات تروریستی وبازماندگان آنها دعاکردند.
بخش مهمی ازبرنامه ی سفرپاپ به عراق رادیداراو باآیت الله سیستانی تشکیل می داد. واقعاً چراپاپ به دیدارآیت الله سیستانی رفت؟ آیت الله بخاطر مواضع سازنده اش دررابطه با مدیریت بحرانهای عراق پس ازسرنگونی صدام حسین، به چهره ی بین المللی ومورداحترام تبدیل شده است.اوهمچنین بدلیل امتناع ازقبول پستهای اجرائی ومدیریتی دراین سالها، موردستایش مردم عراق ودنیاقرارگرفته است.این نخستین باربود که پاپ ازیک کشور شیعه دیدن می کرد. اوکه برای مناسبات بین مذاهب وگفتگوی میان ادیان، اهمیت فراوان قائل است، اززمانی که به این مقام رسید، سفرهای مکرری به کشورهای اسلامی داشت: ترکیه(2014) ، آذربایجان(2016) ، مصر(2017) ، مرکش وامارات متحده عربی(2019) . پاپ فرانسیس درجریان سفربه امارات متحده عربی، سندی رابنام" میثاق برادری انسانی" با شیخ احمدالطیب مفتی اعظم الازهر وچهره ی شاخص مورداحترام مسلمانان سنّی ، امضاء کرد وقصد داشت سند مشابهی رانیزباآیت الله سیستانی امضاء نماید، که میسّرنشد. عوامل متعددی دراین امردخیل بود. اولاً روحانیت رسمی شیعه، مسیحیت امروزرا انحراف ازدین اصلی مسیح می داند وعیسی مسیح را، نه پسرخدا ونه روح خدا درزمین، بلکه فقط یک پیامبرالهی می شناسد.ازنظرنهادهای مستقرشیعه، مسیحیت امروز، چیزی جزارتداد نیست وبه همین دلیل، مسیحیان ازورود به مساجد وامکنه ی مقدس اسلامی منع شده اند. گرویدن فرد مسلمان به مسیحیت، مصداق بارز ارتداد تلقی شده وممکن است مجزات مرگ درپی داشته باشد.ثانیاً ، برخلاف غرب، که مناسبات بین ادیان ومدارای مذهبی، حداقل ازقرن هجدهم به بعد رواج پیداکرده، دراسلام شیعه، برخلاف سخن پراکنی های رایج، این مدارا جائی ندارد.درجهان مسیحیت، رابطه وگفتگوی میان ادیان، نهادینه شده و نهادهائی برای آن، حتی در واتیکان ، پیش بینی شده است.اما ازچنین نهادهائی درحوزه های علمیه ودفاترمراجع عظام شیعه، خبری نیست وسازمانهای دولتی چون " مجمع تقریب مذاهب"، اهرمی تبلیغاتی بیش نیست وبراجحاف به اقلیتهای مذهبی، چشم فرومی بندد. ثالثاً ، مراجع شیعه، برخلاف پاپ، درانظارعمومی ظاهرنمی شوند وتمایلی به گفتگوبارسانه های اجتماعی نشان نمی دهند. چه بسا که آنها منافع مسلمانان جهان راقربانی مصالح سیاسی می نمایند. رابعاً ، بعد ازجنگ جهانی دوم، مسلمانان دائماً بایکدیگردرحال جنگند. سنّی های ایران و شیعیان عربستان، شهروند درجه دو تلقی شده وتحت فشارمضاعف می باشند. همانطورکه اشاره شد، یک مشکل دیگردررابطه با مراجع شیعه، انزوای اجتماعی آنهاست. آنها به ندرت ازخانه، دفتریامسجد خارج می شوند، چه رسد به اینکه به شهرها یاکشورهای دیگرسفرکنند.مراجع معمولاً دورازانظارعمومی به سرمی برند.
درایران، باسفرپاپ فرانسیس به عراق ، بانوعی بی تفاوتی برخوردشد.یک علت این امر، سرکوب عریان مسیحیان، یهودیها، زرتشتی ها، بهائیها ودیگراقلیتهای مذهبی وعقیدتی درایران می باشد.بدیهی است که درچنین جوّی، پیام " مدارای مذهبی" پاپ، جائی ندارد. طی چهل ودو سال اخیر،بسیاری ازمسیحیان ایران به زندان افتاده، ترورشده ویادرزندانهابه قتل رسیده اند.علت دیگربی توجهی ایران به سفرپاپ به عراق،این است که جهان، این سفررا به معنی برسمیت شناختن نقش رهبری نجف وشخص آیت الله سیستانی برمذهب شیعه تلقی کرده است.امری که ایران به آن تن نمی دهد.ایران، قم را ام القرای اسلام ورهبرکشوررا قائد اعظم جهان اسلام می شناسد.به همین دلیل،سفرپاپ به عراق، کمتردررسانه های داخلی ایران، محافل دولتی وحتی رسانه های مستقل این کشور منعکس گردید وحتی باانتقادهائی نیزروبروگردید.مثلاً" آیت الله علی اکبر رشاد" رئیس شورای حوزه های علمیه ی تهران، درآغاز درس خارج فقه خود گفت : " اینکه پاپ فرانسیس ازمیان 200 کشورجهان، به عراق سفرمی کند، جای تامل بسیاردارد.ایشان ازاین سفر، چه قصد واندیشه ای درسردارد؟آیابهترنبود پاپ به افغانستان ویمن سفرمی کرد ومی دید چگونه بنام مسیحیت، مسلمانان راقتل عام می کنند؟ آقای پاپ ، سری به یمن بزنید! " . اما درعراق، برخلاف ایران، سفرپاپ مورد استقبال مردمی قرارگرفت که ازچند دهه جنگ، تعصب وکشتارخسته شده اند ولذا، پیام صلح وآشتی پاپ را باجان ودل پذیراگردیدند ودولت عراق، روز ششم مارس، یعنی روزدیدار دورهبرمذهبی را " روزمدارا و همبستگی" اعلام نمود.