ف.م.هاشمی

کارنامه ی یک واکسن – 1

( نگاهی به پرونده ی " آسترازنیکا ")

هنوز محققان ودانشمندان، درجاده ی پرفرازونشیب واکسن کوید – 19 گام برمی دارند، تاخودرابه سرمنزل واکسنی ایمن برای نجات جهانیان برسانند. یک روزقبل ازآنکه دانشگاه اکسفورد ومدیران شرکت داروسازی آسترازنیکا، نتایج مثبت واکسن ساخت خودرااعلام کنند، مقامات رسمی آمریکا، ادعای موثر بودن واکسن ساخت دانشگاه اکسفورد رازیرسئوال بردند. اما اکنون، باگذشت بیش ازیکسال ازآن تاریخ، واکست آسترازنیکا به یکی ازچند واکسن معتبردنیاتبدیل شده ودرسطح وسیعی ازجهان، توزیع شده است. این واکسن، برخلاف واکسن های دیگر، بسیارارزان است ودردمای معمولی یخچال، قابل نگهداری است. ازهمان ابتداء، پیش بینی می شد که مقادیرانبوهی ازاین واکسن، قابل تولید باشد ولذا، واکسن مزبور به زودی به یکی ازارکان اصلی مبارزه باپاندمی تبدیل شود. درحال حاضر، دربسیاری ازکشورها، بویژه درآفریقا، آسترازنیکا تنهاواکسنی است که درمقادیرقابل ملاحظه دردسترس می باشد. اعتباروایمنی واکسن آسترازنیکا، دربیش ازیکصد کشوردنیا تایید شده ولذا، به نظردانشمندان مرکزملی تحقیقات ایمنی استرالیا، می توان آنرابااطمینان خاطردریافت نمود. بااین حال،هنوز اعتباروایمنی واکسن آسترازنیکا، موردتایید آمریکاقرارنگرفته است. نعهذا، بیش از20 میلیون دوز ازاین واکسن دراتحادیه اروپا وانگلیس تزریق شده است و27 میلیون دوز ازنسخه ی هندی آن نیز بنام " کوی شیلد"(covi shield) دردنیا توزیع گردیده است. آسترازنیکا، بخش مهمی ازبسته ی " کواکس" (covax) راشامل می شود وقراراست تاپایان سال2021 ، بیش ازسه میلیارد دوزازآن تولید شود.

درسال1998 ، اروپا باموجی ازادغام شرکتهاروبروگردید. شرکتهای بزرگ رابه این نتیجه رسیدند که تحت فشاررقابت، یاباید بازاررابطورعقلائی میان خود تقسیم کنند ویااینکه شرکتهای ضعیف تر راوادار به ترک میدان بنمایند.دراین میان، دوکمپانی داروسازی دانش بنیان، در شش آوریل 1999 ، درهم ادغام شدند ویکی از ده شرکت بزرگ داروسازی جهان رابوجود آوردند : "آسترازنیکا" (Astrazeneca) .درآن زمان، شرکت سوئدی " آسترا" باساخت داروی ضد ریفلاکس معده" امپرازول" و"زیمیلدین"( یکی ازاولین داروهای ضدافسردگی) و "پروزاک" ( فلوکسیتین، داروی ضدافسردگی)، اشتهار جهانی کسب کرده بود. شرکت انگلیسی زنیکا نیزباتولید داروهای ضد سرطان "کازودکس"( بیکالوتامید، داروی ضد سرطان پروستات) ، "نولوادکس"( تاموکسیفن،داروی ضد سرطان پستان) و "زولادکس"( گورزلین، داروی ضد سرطان پروستات وپستان)، جائی دربازار داروئی جهان برای خود بازکرده بود. ادغام دوشرکت ، با5/46 درصد سهام آسترا و 53 درصد سهام زنیکا، تحقق پیداکرد. مقرّ آسترازنیکا شهرلندن ومرکز تحقیقات آن، سوئد درنظرگرفته شد. پس ازادغام، آسترازنیکا فعالیت خودرا حول پنج محور قلب وعروق، روده ومعده ، تنفسی ، سرطان، وبیهوشی عمومی وموضعی متمرکزکرد.شاید معروفترین داروئی که این شرکت درسال 2000 تولید کرد " نکسیوم"(Nexium) بود که تنها طی کمتراز 4 سال ، بیش از 4/14 میلیارددلاربفروش رفت. آسترازنیکا درسال 2007 ، موسسه ی سرم سازی " مدلمون"(Medlmmun) رابه قیمت 2/15 میلیارددلارخرید که بعد ها مبنای تولید واکسن کروناقرارگرفت.تاقبل ازاپیدمی کرونا، بیشترین فروش آسترازنیکا ازمحل تولید داروهای قلب وعروق، نکسیوم ، رزووستاتین، تنورمین(آتنولول) و فلوودپین، ودرمرحله ی بعد، داروهای اعصاب ازقبیل "سروکوئل"( کویتاپین، مخصوص اسکیزوفرنی واختلال دوقطبی) وبیهوشی، بدست می آید. پس ازآغازپاندمی، آسترازنیکا و9 شرکت داروسازی جهان، منشوری اخلاقی امضاء کردند ودرآن متعهد شدند که درتولید واکسن کرونا، اصول علمی واخلاقی رافدای مصلحت اندیشی اقتصادی وسیاسی نکنند. باتوقف فعالیتهای اقتصادی جهان درپی شیوع پاندمی، آسترازنیکا ازنخستین شرکتهای داروسازی بود که ساخت واکسن رادردستورکارخود قرارداد ودرنهایت نیزتوانست نخستین واکسن کرونا رادرماههای پایانی سال2020 ، به بازار عرضه نماید. این واکسن، بااستفاده از گونه ی ضعیف شده ی آدنوویروس سرماخوردگی درشامپانزه ، تهیه شده که حامل پروتئین اسپایک ویروس کوید-19 می باشد.

درمارس2021 ، مدیران کمپانی آسترازنیکا، دریک مصاحبه ی مطبوعاتی ، اعلام کردند که دریافت دو دوز ازاین واکسن، موجب مصونیت 79 درصدی دربرابر کوید-19 می گردد.به گفته ی آنها،ازمیان 32449 نفرآمریکائی، پروئی وشیلیائی که این واکسن رادریافت کردند، هیچکس بستری نشد و یاباخطرمرگ روبرو نگردید. جالب اینکه 60 درصد ازاین دریافت کنندگان واکسن، دارای بیماریهای زمینه ای ازقبیل دیابت وچاقی بوده اند. اما یک روزبعد،انستیتوی بیماریهای عفونی وآلرژیک آمریکا، این نظررا زیرسئوال برد ئآنرامبتنی براطلاعات قدیمی دانست.این انستیتو، ازکمپانی آسترازنیکا خواست تا شواهد خودرا مبنی بر ایجاد مصونیت 69 تا74 درصدی واکسن تولیدی خود رامنتشرنماید.

پس ازانتشاراخبارمربوط به لخته شدن خون در موارد نادری ازدریافت کنندگان واکسن آسترازنیکا، بیش از20 کشورجهان، تزریق این واکسن رامتوقف کردند. بیشترین این موارد، درزنان زیر55 سال اتفاق افتاده است.معهذا، دولت انگلیس، سازمان بهداشت جهانی ودههاکشورجهان، همچنان بربی خطربودن این واکسن تاکید کرده ومیلیونها دوز ازآن راتزریق کرده ومی کنند. ایران نیز صدهاهزاردوز ازواکسن آسترازنیکای تولید کره جنوبی را به مردم ایران تزریق کرده ومی کند. این کشورها وکارشناسان معتقدند که عوارض این واکسن، بسیارنادر می باشد وبه یک تا دو مورد درهر یکصد هزاردریافت کننده، محدود می شود. دانشمندان نروژی وآلمانی، درتحقیقی مشترک، به مکانیسم احتمالی لخته شدن خون درواکسن آسترازنیکا پی برده وروشهائی رانیزبرای درمان آن ذکرکرده اند. بررسی های اولیه نشان می دهد که واکسن آسترازنیکا، درافراد بالاتراز65 سال، 80 درصد موثرواقع می شود. بررسی ها همچنین نشان می دهند که هرچه فاصله ی میان دریافت دودوز واکسن بیشترباشد، مصونیت حاصل ازآن نیز بیشترمی شود. بنابراین دانشمندان، یک فاصله ی 4 تا12 هفته ای رامیان دودوز، پیشنهاد می کنند. سازمان بهداشت جهانی نیزاین فاصله را 8 تا 12 هفته اعلام کرده است.

بایددانست که دریافت کنندگان واکسن کرونا( ازهرنوع)، بویژه جوانان پس ازدریافت واکسن، علائمی چون سردرد، تورم پا، کمردرد وشکم درد ازخود بروز می دهند اما آنچه که موجب تفاوت واکسن آسترازنیکا با دیگرواکسنهای موجود دربازار می گردد، بروزموارد نادر لخته شدن خون، بعلت آنتی بادی هائی است که سیستم ایمنی بدن برای مقابله باواکسن تولید می نماید. لخته ی خون (Blood Clot) ، لکه ی ژلاتینی خونی است که می تواند مانع گردش خون دررگهاشود. خون درهنگام جراحت، بروزبرخی بیماریها مانند سرطان، اختلالات ژنتیک، مصرف بعضی داروها، وزخم بستر، ظاهرمی شود. کوید-19 خودمی تواند موجب لخته شدن خون گردد واین لخته ممکن است باحرکت دررگها، به ریه وبندرت به مغزبرسد وموجب مرگ گردد. لخته ی خونی ناشی ازدریافت واکسن آسترازنیکا، ازآنرو موجب نگرانی گردیده که تظاهری غیرمعمول دارد ودررگهای خون رسان به مغز پدیدارمی شود وباکاهش سریع پلاکتهای خونی نیزهمراه می باشد.

محققان آلمانی ونروژی پی برده اند که دریافت کنندگان واکسن آسترازنیکا، آنتی بادی هائی درخون خوددارند که باتغییردرترکیب وکمّیت پلاکتها،موجب لخته شدن خون می گردند. دانشمندان، این پدیده را "سندروم فعالسازی پلاکتهاتوسط ترومبوتیک ایمنی ناشی ازواکسن"(VITT – ویت ) می نامند.تاکنون هیچ درمانی برای این سندروم، شناخته نشده است. دانشمندان همچنین معتقدند جوانان، بعلت آنکه کمترازسالمندان درمعرض ابتلاء به کروناقراردارند، لذا بیشترازآنها دچارسندروم ویت می گردند. تاکنون ازمیان 34 میلیون اروپائی که واکسن آسترازنیکا رادریافت کرده اند، فقط یک نفربه ازای هر یکصد هزارنفر، دچارسندروم ویت شده است.

آلمان، هلند، فیلیپین، پرتغال، واسپانیا، توصیه کرده اند که فقط افراد بالاتراز 60 سال واکسن آسترازنیکا دریافت کنند. کانادا وفرانسه سن 55 سال، استرالیا سن 50 سال وبلژیک سن 56 سال به بالا رابرای دریافت این واکسن تعیین کرده اند. حتی انگلیس نیز که موطن اصلی واکسن آسترازنیکامی باشد، به افراد کمتراز30 سال توصیه کرده که ازواکسن دیگری استفاده نمایند. دانمارک، نروژ، وجمهوری دموکراتیک کنگو نیزواکسیناسیون با آسترازنیکارا متوقف کرده اند. معهذا، آژانس داروئی اروپا، بروز لخته ی خون راپدیده ای " بسیارنادر"دردریافت واکسن، اعلام کرده است.

دانشمندان توصیه می کنند که دریافت کنندگان واکسن ( ازهرنوع)، درصورت مواجهه باعلائم زیر، فوراً به پزشک مراجعه کنند : تورم پا، درد شکم ، سردرد مزمن ، تاری دید وظهمر لکه های کوچک خونی درحوالی محل تزریق . تغییردر پلاکتهای خونی دریافت کنندگان واکسن های مادرنا و فایزر نیزمشاهده می شود اما مقدارآن ، بسیارکمتراز دریافت کنندگان آسترازنیکا می باشد.

آسترازنیکا هنوز نتوانسته است مجوز سازمان غذاوداروی آمریکا (FDA) رابرای استفاده ی اضطراری، کسب نماید. ظهورگونه های جدید ویروس کوید-19 ، که به مراتب خطرناکتروسریع الانتشارترازگونه ی قدیمی اند، کارآئی همه ی واکسن های موجودرازیرسئوال برده است. بررسی ها نشان می دهند که واکسن آسترازنیکا، به همان اندازه ی گونه ی قدیمی، بر گونه ی انگلیسی اثرمی گذارد اما، میزان تاثیرگذاری این واکسن برگونه ی آفریقائی وهندی ، اندکی متفاوت است. این تاثیر بسیارمحدود وحدود22 درصد می باشد. شرکت آسترازنیکا، به شدت سرگرم رفع این نقیصه می باشد وامیدواراست تاپایان سال 2021 به این مهم نائل گردد.

منابع ومآخذ

1)what scientists do and don’t know about oxford – Astrazeneca covide vaccine , www.nature.com

2)A history of AstraZeneca , www.pharmaphorum.com

3)AstraZeneca and Blood Clots , www.nytimes.com

4)Europe as divides as on future rollout of the AstraZeneca covide vaccine , www.fortune.com

5)AstraZeneca coronavirus vaccine has muyky future in US , www. Businessinshder.com

6)European AstraZeneca fiasco , www.socialist.net