ف.م.هاشمی

کارنامه ی یک واکسن – 2

(نگاهی به پرونده ی "جانسون اند جانسون")

واکسن ضد کرونای " جانسون اند جانسون" (Johnson and Johnson) که توسط شعبه ی بلژیکی شرکت آمریکائی جانسون اند جانسون، باهمکاری یک شرکت هلندی ویک شرکت اسرائیلی تولید شده، یک واکسن ناقل ویروسی(viral vector) است که براساس آدنوویروس انسانی (human Adenovirus) که حامل پروتئین اسپایک ویروس کوید-19 می باشد، تولید شده است.سیستم ایمنی بدن انسان، پس ازتزریق این واکسن، بامشاهده ی این پروتئین اسپایک، شروع به تولید آنتی بادی های لازم برای مبارزه باآن می کند. این واکسن ، دریک دوز تزریق می شود ونیازی به نگهداری درحالت انجماد ندارد.

درژانویه 2020 ، شرکت جانسون اند جانسون ، کاربرروی ساخت واکسن کروناراآغازکرد.دوماه بعد درمارس 2020 ، دولت آمریکا 456 میلیون دلار کمک مالی دراختیاراین شرکت قرارداد.آزمایشات بالینی واکسن جانسون اند جانسون درژوئن 2020 آغازشد ودرژانوِیه 2021 شرکت سازنده اعلام کرد که واکسن تولیدی اش، باگذشت 28 روز ازتزریق، تا66 درصد دربرابرویروس کرونا مصونیت ایجاد می کند وتا صد درصد مانع ازبستری شدن افراد مبتلا دربیمارستان ویامرگ آنها می گردد.سازمان غذا وداروی آمریکا(FDA) به این واکسن مجوز استفاده ی اضطراری اعطاء کرد وآژانس داروئی اروپا(EMA) نیز مجوز بازاریابی موقت برای آن صادرنمود.یک ماه بعد، دولت آمریکا 100 میلیون دوزازاین واکسن رابه قیمت یک میلیارددلار پیش خرید کرد واندکی بعد قرارداد فروش 200 میلیون دوزنیز بااتحادیه اروپا امضاء شد وشرکت جانسون اند جانسون اعلام کرد که تاپایان سال 2021 بالغ بر یک میلیارد دوز ازواکسن خود تولید می کند. این شرکت همچنین اعلام کرد که واکسن تولیدی اش دربرابر گونه های جدید کروناویروس نیزموثرواقع می شود.

تکنولوژی ساخت واکسن جانسون اند جانسون، بسیارشبیه به تکنولوژی واکسن های "اسپوتنیک-وی" و "آسترازنیکا " می باشد.اما تاثیری به مراتب کمترازاین دوواکسن دارد. این واکسن حاوی " آدنوویروس نوترکیب معیوب"(replication – incompetent recombinal Adenovirus) نوع 26 است که حامل پروتئین اسپایک ویروس کرونامی باشد. این واکسن رامی توان دردمای 2 تا8 درجه ی سانتیگراد، ماهها دریخچال معمولی نگهداری کرد. نسخه ی تثبیت شده ازپروتئین اسپایک که ازآن در واکسن جانسون اند جانسون استفاده می شود، حاصل دوجهش است که آمینواسیدهای آنرا با" پرولاین ها" ( prolines – نوعی اسید آمینه) جایگزین ساخته است. واکسن همچنین حاوی عناصرغیرفعالی چون اسید سیتریک، سدیم دی هیدرات ، اتانول، سدیم کلراید، هیدرکسید سدیم، اسید هیدروکلریک وچند عنصردیگرمی باشد. پس ازتزریق واکسن، آدنوویروس مهندسی شده، به سلولهای بدن نزدیک شده وبه پروتئین سطح غشاء سلولی می چسبد. سلول ، ویروس را بداخل خود می کشد. به محض ورود به داخل سلول، ویروس ازحبابی که اورااحاطه کرده خارج می شود وخود رابه هسته ی سلول که جایگاه DNA می باشد، می رساند وDNAی خودرابه هسته ی سلول تحمیل می کند. درواکسن های مادرنا و فایزر ، آدنوویروس به نحوی مهندسی شده، که قادر به تکثیرخود نباشد اما پروتئین اسپایک آن، توسط سلول شناسائی شده ودر ملکولهای RNAی پیام رسان تک رشته ای –mRNAکپی می شود. وبه محض خروج RNAی پیام رسان ازهسته ی سلول،ملکولهای سلول آنراشناسائی کرده وشروع به تولید پروتئین اسپایک می نمایند. اما در واکسن جانسون اند جانسون، این کپی برداری برروی DNAی دورشته ای ذخیره می شود.ازآنجائیکه DNA به اندازه ی RNA ظریف وشکننده نیست، لذا می توان آنرا، دردمای 2 تا 8 درجه ی سانتیگراد وبدورازیخزدگی، به مدت 3 ماه دریخچال نگهداری کرد. بعضی ازپروتئینهای اسپایک که به سطح سلول می آیند ودآنجااستقرارمی یابند، توسط سیستم ایمنی بدن شناسائی می شوند.آدنوویروس نیزبابکارانداختن سیستم هشداردهنده ی سلولی، سیستم ایمنی راباخبرمی سازد.سلول، سیگنالهائی رابه خارج می فرستد وازاین طریق، سلولهای ایمنی اطراف خودرافعال می سازد.بدین ترتیب، واکسن جانسون اند جانسون، می تواند ازطریق بالابردن سطح هشداروآمادگی بدن،باقدرت تمام دربرابرپروتئینهای اسپایک قد علم کند.وقتی یک سلول واکسینه شده بمیرد، بقایای پروتئین اسپایک واجزای آن، تامدتهاباقی می مانند وهمچنان به عنوان محرک سیستم ایمنی برای تولیدآنتی ژن عمل می نماید.

سلول، اجزای پروتئین اسپایک رابرغشاء خارجی خود حفظ می کند ووقتی سلولهای T (سلولهای ایمنی) آنهارامشاهده کنند، به ایشان حمله می کنند وبدین ترتیب، مانع گسترش عفونت می گردند.آنتی بادی ها ، به پروتئینهای اسپایک کروناویروس( که قبلاً باآنهاآشناشده اند) می چسبند ومانع ازاتصال آنهابه سلولهای سالم می گردند. سلولهای تولید کننده ی آنی ژن، نوع دیگری از سلولهای ایمنی رافعال می سازند که سلول قاتل T نامیده می شوند ووظیفه ی آنها، نابودکردن سلولهای آلوده به کروناویروس است که با علامت پروتئین اسپایک آنها مشخص می شوند. به زبان ساده، بادریافت واکسن ، یک دید وبازدید ساده میان سیستم ایمنی بدن و ویروس کرونا صورت می گیرد که به شناسائی میهمان توسط میزبان می انجامد. ازآن پس، میزبان هرکجا میهمان راببیند، اورامی شناسد.اما هنوز مشخص نیست که این شناسائی چقدردوام می آورد وچهره ی میهمان ، کی ازخاطر میزبان می رود! به همین دلیل، دانشمندان هنوزنمی دانند قدرت حفاظتی واکسن، چقدردوام پیدامی کند.این احتمال وجوددارد که بتدریج ازتعداد آنتی بادی ها وسلولهای قاتلT کاسته شود. اما سیستم ایمنی بدن، به سلولهای حافظه ی B و T نیزمجهزاست که می توانند اطلاعات مربوط به ویروس را، سالها وحتی دهه ها حفظ نمایند.

واکسن جانسون اند جانسون، عوارض اندکی دارد که معمولاً یک تا دوروز پس ازتزریق، رفع می گردد.سرفه،درد مفاصل ، تب ، لرز ، برافروختگی، وتورم محل تزریق، ازجمله عوارض شایع این واکسن می باشند که یک نفرازهرده نفردریافت کننده، به آن دچارمی گردد.یک نفرازهرصد نفرنیزدچار آبریزش بینی، لرز، گلودرد، خارش ، تورم ، ضعف عضلانی، کمردرد وضعف عمومی می شود.یک نفرازهرهزارنفر هم دچارحساسیت مفرط می گردد. یک تاپنج نفرازهریک میلیون دریافت کننده ی واکسن جانسون اند جانسون نیزممکن است دچار لخته ی خونی گردند. درموارد بسیاربسیارنادر نیز واکسن جانسون اند جانسون، ممکن است مانند همه ی واکسن های دیگر، شوک آنافیلاکتیک ایجاد نماید. لذا، تزریق واکسن باید حتماً درمراکزدرمانی صورت بگیرد.

واکسن جانسون اند جانسون، باهمان تکنولوژی ساخت واکسن "ابولا" تولید شده است. پس ازاینکه سازمان غذاوداروی آمریکا، مجوز استفاده ی اضطراری ازواکسن جانسون اند جانسون راصادرکرد، دولت فدرال آمریکا، قراردادی به ارزش یک میلیارد دلار برای خرید صد میلیون دوز ازاین واکسن منعقد نمود که باید تاپایان سال2021 تحویل شود. اما، درمارس 2021 ، یک خطای انسانی درخط تولید این واکسن در بالتیمور آمریکا، موجب ازدست رفتن 15 میلیون دوز ازاین واکسن گردید وتعهدات این شرکت رابه تاخیرانداخت. همچنین درمارس2021 ، سازمان غذاوداروی آمریکا و مرکزکنترل وپیشگیری بیماریهای این کشور، دربیانیه ای مشترک، مجوز واکسن جانسون اند جانسون را موقتاً لغو کردند وعلت آنرانیز بروزشش مورد" ترومبوزسینوس وریدی مغزی"( لخته شدن خون همراه با کاهش شدید پلاکتهای خون) پس ازتزریق واکسن، اعلام نمودند. این شش زن ، بین 6 تا13 روزپس ازدریافت واکسن، به این وضع دچارگردیدند.یک نفرازآنهادرگذشت ویک نفرنیز دروضعیتی وخیم، بستری شد. اگرچه یک ماه بعد، دولت فدرال اجازه ی ازسرگیری واکسیناسیون باواکسن جانسون اند جانسون را صادرکرد، اما این اقدام ، مشروط به الصاق هشداری درمورد امکان لخته شدن خون ، برروی جعبه ی واکسن شد.

درحالت عادی، پلاکت، مانع ازخونریزی زخم می گردد. پلاکتهابااتصال به یکدیگر، پوششی چسبنده ایجاد کرده ومانع از ادامه ی خونریزی می گردند.ازآنجائیکه پلاکتها درحالت عادی، به لخته شدن خون کمک می کنند، لذا ترکیب لخته شدن خون با افت شدید پلاکتهای خونی دربعضی دریافت کنندگان واکسن جانسون اند جانسون، عجیب به نظرمی رسد. این نوع لخته(CVST)، بسیارنادراست و2 تا 5 مورد درهریک میلیون دریافت کننده ی واکسن، مشاهده می شود. تاکنون از8 میلیون آمریکائی که واکسن جانسون اند جانسون رادریافت کرده اند، فقط 16 نفر دچاراین سندروم گردیده اند. اکثراین افراد که بین 6 تا 13 روز پس ازدریافت واکسن دچاراین عارضه شده اند، زنان 18 تا 48 ساله بوده اند. دانشمندان معتقدند که زنان، سه برابر مردان ، دچارعارضه ی لخته شدن خون پس ازدریافت واکسن می گردند که شاید بعلت ترکیب هورمونی بدن آنهاباشد. این پدیده، بسیارشبیه به عارضه ای است که برخی ازمصرف کنندگان "هپارین"( داروی رقیق کننده ی خون) به آن دچارمی شوند. این دارو، دربرخی موارد ، معکوس عمل می نماید. بدین معنی که دربدن این افراد، هپارین به عاملی بنام " فاکتور-4 " متصل می شود که توسط پلاکتها آزاد می گردد. سیستم ایمنی بدن، این اتصال را دشمن تلقی کرده وشروع به تولید آنتی بادی می نماید. آنتی بادی ها ، به بسته ی هپارین+فاکتور4 ، می چسبند وتوده ی بزرگی ایجاد می کنند که مسیرحرکت خون راسد می نماید. دانشمندان معتقدند که همین مسیر، درمورد واکسن جانسون اند جانسون نیزطی می شود. واکسن جانسون اند جانسون ممکن است درپیشگیری ازکوید-19 علامت دار، به اندازه ی واکسن های mRNAموثرنباشد، اما مسلماً درپیشگیری ازبستری شدن ومرگ، به همان اندازه موثرواقع می شود.این واکسن تک دوزی وارزان(10 دلار) برای کشورهای کم درآمد نوید بخش می باشد.

منابع ومآخذ

1)JOHNSON and Johnson covid-19 vaccine ,www.wikipedia.org

2)what to know about Johnson and Johnson vaccine works , www.prevention.com

3)how Johnson and Johnson vaccine works , www.nytimes.com

4)what are the blood clots associated with the Johnson and Johnson vaccine? www.conversation.com