ف.م.هاشمی

چالشهای دارو وداروسازی درایران

ازسال2016 به بعد، جمعیت ایران بانرخ 3/1 درصد درسال رشد کرد وازمرز80 میلیون نفرگذشت. ایران جمعیتی جوان دارد که 60 درصد آنها کمتراز30سال سن دارند.اما بدلیل کاهش نرخ زاد وولد وافزایش امید به زندگی ، دیری نخواهد گذشت که این کشورباپدیده ی کهولت جمعیت روبرو خواهد شد. ازنظرتولید ناخالص داخلی، ایران دومین اقتصاد بزرگ منطقه ی خاورمیانه وشمال آفریقا محسوب می شود. اقتصاد این کشور، بشدت وابسته به نفت ، کشاورزی وخدمات است ودرآمد دولت نیز وابسته به عواید حاصل ازصدور نفت می باشد. درحال حاضر، حضورمستقیم وغیرمستقیم دولت دربخش های مالی، صنعت وخدمات، ویژگی بارز اقتصاد ایران می باشد.

علیرغم حضور بخش دولتی وخصوصی درسیستم بهداشتی ایران ، ظاهراً هنوزوزارت بهداشت سیاستگذاراصلی سیستم بهداشتی ایران می باشد امادرواقع چنین نیست وچهارهلدینگ بزرگ، این وظیفه رابرعهده دارند. اول ، سازمان تامین اجتماعی، که شرکتهائی چون داروپخش ، تمّار ، پارس دارو ، اکسیر، داملران ، رازک ، زهراوی ، گسترش داروئی ، فارابی ، ابوریحان ، وچندین شرکت کوچک دیگررادراختیاردارد. دوم ، بنیاد پانزدهم خرداد ، که تولیدارو ،البرزدارو ، ایران دارو ، داروسازی سبحان، والبرزسازه راتحت اختیاردارد. سوم ، بانک ملی که شرکتهای مهمی چون داروسازی اسوه ، جابربن حیّان ، کیمیدارو ، ودههاشرکت کوچک داروئی دیگررادراختیاردارد. وچهارم ، بنیاد برکت ، که درسطوربعد بطور مشروح به آن خواهیم پرداخت.

به موجب قانون اساسی ابران، دولت مسئول فراهم سازی خدمات بهداشتی مورد نیازمردم دربالاترین سطوح می باشد. اما درسالیان اخیر، ازمیزان سرمایه گذاری دولت دراین بخش، بدلائل متعدد کاسته شده وبرسهم مردم درپرداخت هزینه های بهداشتی ودرمانی، افزوده گردیده است.بخش مهمی ازاین هزینه ها را ، داروتشکیل می دهد. صنعت مدرن داروسازی درایران، باتولید محصولات شرکتهای داروسازی جهان وباواردات مواد اولیه ی داروسازی ازخارج ازکشور، آغازشد. نخستین کارخانه ی مدرن داروسازی نیزکه توسط بخش خصوصی درایران تاسیس شد( دکترعبیدی ) به 70 سال قبل بازمی گردد. اما انقلاب 1357 ،مسیرصنعت داروسازی ایران راتغییرداد وخود کفائی وعدم اتکاء به خارج درصدر اولویتهای این صنعت قرارگرفت. شرکتهای چندملیتی داروئی ازایران خارج شدند وکارخانجات برجای مانده، همه ملی اعلام گردیدند.برای تشویق کارخانجات داروسازی، دولت ایران از دهه ی 1980 به بعد، سوبسیدهای کلانی به شرکتهای داروئی اختصاص داد. جنگ 8 ساله باعراق، فشاری مضاعف برصنعت داروسازی ایران واردآورد. دولت به منظورکاستن ازاین فشار، سیاست اجباری داروی ژنریک رادرپیش گرفت.این سیاست، بیش ازیک دهه ادامه یافت. ازسال 2001 به بعد، به منظورتشویق شرکتهای داروسازی به رقابت، سیاست ژنریک تغییرکرد وتولید داروهای برند آزاد اعلام شد. ازآن تاریخ به بعد، بازارداروی ایران، هم ازنظر کمیّت وهم ازنظر تنوع تولید، متحول گردید.

ازاوائل دهه ی 1990 ، ودرپی پایان گرفتن جنگ ، برنامه ی خصوصی سازی صنایع به اجراء درآمد که بخشی ازآن نیز دامن صنعت داروسازی راگرفت. بدین ترتیب ، مالکیت شرکتهای دولتی داروسازی، به سازمانهای شبه دولتی ( خصولتی ) واگذارگردید وروندی آغازشد که بازارداروئی ایران را تنها دریک دهه ، به بزرگترین وسودآورترین بازارمنطقه تبدیل کرد. طی این دهه، بازارداروی ایران شش برابرتوسعه پیداکرد وایران به بزرگترین ظرفیت تولید داروهای ژنریک درمنطقه تبدیل شد. بدین ترتیب ، واردات داروئی کشور، فقط به داروهای سرطان، نوترکیب ، زیست درمانی وبیماریهای خاص محدود گردید. معهذا ، صنعت داروسازی ایران طی این مدت، تلاشهائی رانیز برای تولید داروهای نوترکیب انجام داد. ازجمله ی این داروها می توان به " اینترفرون ها "(Interferons : پروتئین هائی که بخشی ازسیستم دفاعی بدن می باشند.)، هورمون رشد ، " اریتروپویتین "(هورمون خون ساز ) وبرخی آنتی بادی ها (mABs) اشاره کرد.

درحال حاضر، صنعت داروسازی ایران، به یکی ازپیشرفته ترین صنایع داروسازی درخاورمیانه وشمال آفریقا تبدیل شده وقادراست داروهای پیچیده رابرای درمان سرطان، دیابت ، و ام-اس ، تولید نماید. مثلاً شرکت " سیناژن " ( Sinna Gen) بزرگترین شرکت داروسازی ایران، داروهای اصلی مربوط به سیستم ایمنی وسرطان راتولید می کند. تحریمهای بین المللی موجب گردید که ایران 60 درصد ازداروهائی راکه قبلاً ازخارج وارد می کرد، درداخل تولید نماید. به گزارش سازمان بهداشت جهانی(WHO) ، ایران اکنون قادراست همه ی اقلام داروئی راکه درلیست داروهای حیاتی این سازمان قرارگرفته، راساً تولید نماید.معهذا، هنوز 73 قلم داروی حیاتی درایران، کمیاب است که 44 درصد ازآنها درلیست" داروهای ضروری " سازمان بهداشت جهانی قرارمی گیرند.

صنعت داروسازی ایران، ازیک بازارداخلی بزرگ برخورداراست وازتمکان همکاری مشترک بابنگاههای بزرگ داروسازی برخوردارمی باشد. اما یک نقطه ضعف بزرگ این صنعت ، وابستگی به مواد خام وارداتی است.وجود کارخانجات باکیفیت، سابقه ی همکاری باشرکتهای بین المللی داروئی، کیفیت قابل قبول محصولات نهائی، تنوع محصول، نیروی کارباتجربه وماهر، قیمت رقابتی ومشارکت بخش خصوصی ودولتی، ازجمله مزایای صنعت داروسازی ایران درمقطع کنونی می باشد وراندمان کم ، ظرفیت پائین ، وابستگی به خارج دراقلام اساسی ، ضعف سرمایه گذاری درتحقیق وتوسعه ، عقب ماندگی فنی نسبی ازجهان درسالهای تحریم، وابستگی خارج درزمینه ی مواد اولیه ، نرخ بالای بهره ، وجود موانع متعدد برسرراه انتقال تکنولوژی به داخل ، بازارسیاه فرآورده های داروئی ، نابسامانی شبکه ی توزیع ، افزایش بیش ازحدّ داروخانه ها ، وترجیح داروهای خارجی برای مصرف کننده ی ایرانی، ازجمله نقطه ضعف های صنعت داروسازی ایران می باشد.

معهذا ، صنعت داروسازی ایران ، علیرغم تحریم ،به پیشرفتهائی نیزنائل آمده است. مثلاً خط تولید انبوه واکسن کوید-19 درایران ، باظرفیت 3 میلیون دوز راه اندازی شده است. دومین خط تولید واکسن کرونا باظرفیت 17 میلیون دوز، تاچند ماه دیگرراه اندازی می شود. درحال حاضر،چهارشرکت ایرانی سرگرم تولید واکسن کروناهستند وازمیان 16 پروژه ی تولید این واکسن درایران، چهارپروژه به مراحل پایانی خود رسیده اند. پروژه های تولید واکسن کرونادرایران، باهمکاری کوبا ، روسیه واسترالیا، درحال انجام می باشند. واکسن کوبائی " سابرانا – 2 "( 2-Saberana) و واکسن روسی "اسپوتنیک-وی" (Sputnik – V ) درایران دردست تولید می باشند. واکسن " رازی – کو پارس " توسط موسسه ی سرم سازی رازی ، وواکسن "فخرا " (Fakhra) ساخت وزارت دفاع ایران نیزمراحل تست بالینی خودراازسرمی گذرانند. تاکنون دوکشوراروپائی وسه کشورمنطقه، خواستارخرید واکسنهای ایرانی گردیده اند که اثربخشی آنها 90 درصد اعلام شده است. معهذا ، واردات واکسن کرونا ، به شرکتهای وابسته به " بنیاد برکت "( ستاد اجرائی فرمان هشت ماده ای امام ) سپرده شده است. بدین ترتیب ، زمینه برای استفاده ی کلان مافیای دارو ازواردات واکسن کرونا، آماده گردیده است. قبلاً نیز شرکت " کوبل " که واکسن اسپوتنیک راوارد کرد، زیرنظر " رسول دیناروند " و "اکبرعبداللهی " مدیرکل اسبق نظارت وارزیابی دارو، به اینکارمبادرت ورزید. این دونفر ، همچنان دربدنه ی تصمیم گیری بهداشت کشور حضوردارند یکی رئیس کانون بسیج داروسازی جامعه ی پزشکی است( دیناروند ) ودیگری مدیرکل دفترفناوری اطلاعات سازمان غذا وداروست. علیرغم فعالیت گسترده ی مافیای دارو درایران، این کشورتوانسته است به پیشرفتهائی درعرصه های نوین داروسازی دست پیداکند. مثلاً ایران اکنون یکی از 5 کشورتولید کننده ی کیت تشخیص کرونا درجهان می باشد. گفته می شود برخی شرکتهای دانش بنیان ایران قادرند روزی 200 تا 300 هزارکیت تشخیص تولید نمایند که قابل صدور می باشد.

درپایان سال2019 ، ارزش صنعت داروسازی ایران 5/2 میلیارد یورو تخمین زده می شد.انتظار می رود این رقم تاپایان سال 2024 از1/3 میلیارد یورو فراتررود. اگرچه اکثرداروهای تولیدی این صنعت راداروهای ژنریک تشکیل می دهد اما داروهای وارداتی، که داروهای گرانقیمتی نیزمی باشند، سهم عمده ی بازاررابه خود اختصاص می دهند. لذا ، ارزش ده درصد واردات برندهای معروف داروئی جهان ، ازارزش 90 درصد داروهای تولید داخل ، بیشترمی باشد. تنها درسال2019 ، ارزش داروهای وارداتی ایران ازآلمان، بیش از95/26 میلیون یورو بود. انستیتوی رتبه بندی علوم ، صنعت داروسازی ایران را به لحاظ تحقیقات وتوسعه ، درردیف پانزدهم جهان قرارداده است. درحال حاضر، بالغ بر 100 شرکت داروسازی فعال درایران وجوددارند که که 60 شرکت ازمیان آنها ، سالیانه بیش از 40 میلیارد واحد دارو تولید می کنند. ایران درزمینه ی تحقیقات سلولهای بنیادی، به مقامی شامخ درجهان نائل گردیده و درزمینه ی تحقیقات خونی و ناباروری نیزبه موفقیتهای شایان دست پیداکرده است.

درحال حاضر، " بنیاد برکت " و " سازمان تامین اجتماعی " ، مهار صنعت داروسازی ایران رادردست دارند اما معدود شرکتهای داروسازی کشور مانند " اکبریه " ، " کوبل " و " فارماشیمی " نیز سابقه ی همکاری طولانی با کمپانیهای داروسازی اروپا رادرکارنامه ی خوددارند. دارو درایران توسط شش شرکت بزرگ دولتی توزیع می شود. اما شرکتهای خصوصی نیزدراین عرصه فعالند که تعداد آنهاحدود 20 کشور می باشد. درمجموع ، اکنون 10 شرکت بزرگ توزیع دارو ، 75 درصد بازاررادراختیاردارند یکی ازاین شرکتها ، " آریو ژن "(AryoGen) است که درسال2020 ، ازآژانس داروئی اروپا، گواهی حسن عملکرد صنعتی دریافت کرد. این شرکت زیست داروئی، درحال حاضر، مشغول تحقیق درباره ی زیست شبیه سازهای " بواسیزومپ "(Bevacizomab Biosimilars) است و فازسوم مطالعات بالینی برروی درمان بالقوه ی سرطان متاستاتیک روده ی بزرگ (Metastathc colorectal Cancer) رادردست انجام دارد. درسپتامبر2019 ، برنامه ای برای ساخت 135 قلم دارو درداخل کشور، توسط دولت تنظیم شد. اما به نظرنمی رسد تحقق این برنامه، بدون دسترسی صنعت داروسازی ایران به تکنولوژیهای مدرن واجرای روشهای تولید درمقیاس انبوه، دست یافتنی باشد. سالها عقب ماندگی، وضعف منابع مالی ، تاثیر مخرّب خودرا برصنعت داروسازی ایران برجای گذاشته است و به نظرنمی رسد بدون تغییردراین وضع ، پیشرفتی درصنایع داروسازی ایران حاصل شود.

تحریمهای آمریکاعلیه ایران، مردم کشوررابه ستوه آورده وبه فقروگرانی، بویژه درزمینه ی دارو ودرمان ، ابعادی بی سابقه بخشیده است. درنتیجه ی تحریم ، جای بسیاری ازداروهای باکیفیت ومعتبررا داروهای بی کیفیت وبعضاً تقلّبی گرفته است. بعد از اعمال مجدد تحریمها، سیل داروهای تقلّبی وغیراستاندارد بسوی ایران سرازیرشد وسیستم بهداشتی ایران رااشباع کرد. معهذا، تحریم نتوانست مانع حضوربعضی غولهای چندملیتی دربازارداروی ایران گردد. مثلاً یک غول داروسازی دانمارک، سالهاست که دربازارپرسود ایران حضوردارد وهمکاری نزدیک با رهبری این کشور مشغول است. " نوونوردسک" (Novo Nordisk) شرکت داروسازی چند ملیتی دانمارک ، ازسال2005 درایران فعال است وعلیرغم تحریمهای بین المملی، همچنان به فعالیت دراین کشورادامه می دهد. بنیاد داروئی برکت، که روابط نزدیکی بارهبری ایران دارد وردّ پای آن دربسیاری ازسوء استفاده های مالی کشورهویداست، به شریک اصلی شرکت داروسازی دانمارکی تبدیل شده است. شرکت مزبور توانسته است باهمکاری بااین بنیاد، بسیاری از موانع قانونی واخلاقی موجودراازسرراه فعالیت خوددرایران بردارد.این شرکت که تولید کننده ی عمده ی داروهای دیابت واختلال غدد درجهان است، برآورد کرده که تعداد افراد دیابتی ایران به زودی ازمرز ده میلیون نفر خواهد گذشت وطبقه ی متوسط روبه رشد این کشورنیز متقاضی فرآورده های داروئی پرکیفیت خواهد گردید. لذا، نوونوردیسک که ازتولید کنندگان عمده ی انسولین درجهان می باشد، کیسه ی بزرگی برای این بازاردوخته است. بعد از 15 سال فعالیت نوونوردیسک درایران، اکنون این شرکت به بزرگترین عرضه کننده ی انسولین درکشورتبدیل شده وبیش از 50 درصد بازاررا به خود اختصاص داده است. " نوونوردیسک پارس " شعبه ی ایرانی این شرکت دانمارکی، ازجمله شش شرکتی است که بیشترین یارانه ی دولتی رادریافت می کنند. شرکتهای " بهستان دارو " و " کوبل دارو " دوشرکت دیگر دریافت کننده ی ارز دولتی هستند که ازاعضای فعال مافیای دارو درایران محسوب می شوند." رسول دیناروند " که دردولتهای محمود احمدی نژاد و حسن روحانی ، معاون وزیرورئیس سازمان غذاودارد بود، عضو هیئت مدیره ی کوبل دارو ومالک اصلی این شرکت می باشد. همسرش " فاطمه اطیابی " نیزسهامدار وعضو هیئت مدیره ی شرکت داروسازی " دکترعبیدی " است. خانواده ی دیناروند – اطیابی ، چند شرکت دانش بنیان نیزتاسیس کرده اند وامتیازانحصاری تولید یاواردات برخی اقلام داروئی را ازسازمان غذاودارو دریافت کرده اند. سه شرکت " روناک دارو " ، نانوداروپژوهان پردیس " ، و " نانوفناوران داروئی الوند " ، شرکتهای خانوادگی هستند که مجوزهای ویژه دریافت می کنند. شرکت دارو سازی عبیدی، سه برابر بیشتراز دیگرشرکتهای داروئی ، ازامکانات دولتی بهره مند می گردد. معهذا، بسیاری ازتولیدات این شرکتها، کمیاب اند. شرکت " بهستان دارو " نیزکه درواقع شعبه ی شرکت اطریشی " اگزامون "(Examon) درایران است، یکی ازارکان مافیای دارو می باشد که درتولید دارو، ساختمان سازی وبورس فعالیت می کند.این شرکت درحالیکه فقط 7/0 درصد ازداروی کشورراتامین می کند، 15 درصد ازکل ارز داروئی کشوررادریافت می نماید. شرکت بهستان دارو ، به همراه کوبل دارو، وشرکت دکترعبیدی، تاکنون بیش از پنجاه میلیون یورو ارزدولتی برای واردات دارو دریافت کرده اند وپس نداده اند. بخشی ازداروهای کمیاب درایران محصول همین شرکتها وشرکت نوونوردیسک می باشند.

نونوردیسک درهمکاری باایران، بسیاری ازارزشهای خودرازیرپاگذاشته ودست همکاری به ناقضان فاحش حقوق بشرداده است. چندی پیش ، کمپانی نوونوردیسک ، یک میلیون دلارکمک دراختیار " انستیتوی تحقیقات متابولیسم وغدد " وابسته به دانشگاه تهران قرارداد که ریاست آن برعهده ی " باقرلاریجانی " یکی ازبرادران بانفوذ لاریجانی، می باشد. بدین ترتیب ، نوونوردیسک به نخستین کمپانی چند ملیتی جهان تبدیل شد که توانسته است ، علیرغم تحریمها، تاسیسات تولیدی خودرا درایران، برپا نگهدارد واین جز باهمکاری مافیای دارو، وزارت بهداشت ودستگاه رهبری ایران میسّرنیست. درواقع ، به غیراز زنده یاد " کاظم سامی " وزیربهداشت دولت موقت ، بقیه ی وزیران بهداشت جمهوری اسلامی ایران، یک پا درشرکتهای داروئی ویک پا در وزارتخانه داشته ودستگاه دولتی متبوع خود رابه ابزار دست مافیای دارو بدل کرده اند.

منابع ومآخذ

1)Coviran Barekat vaccine unveiled , www.tehrantimes.com

2)trends in iran pharmaceutical market , www.ncbi.nlm.nih.gov

3)pharmaceutical industry in iran , www.sanctions-helpdesk.eu

4)pharmaceutical industry in iran , www.ilia-corporation.com

5)what is the Danish pharmaceutical company hiding in iran ? , www.zamanehmedia.com

6)addressing the impact of economic sanctions on Iranian drug shortages , www.globalizationandhealth.com