ف.م.هاشمی

از"بمب کثیف" تا "بمب هسته ای"

درنیمه شبی بهاری، دستفروش گرجی برروی پل شهرکوچک " باتومی" واقع درساحل دریای سیاه ،دو غریبه راملاقات کرد و کیفی سربی رادرابعاد گوشی موبایل، به ایشان تحویل داد. این کیف ، حاوی " سزیوم-137 " ومقدارناچیزی " استرانسیوم – 90 " بود که اگرچه برای ساخت بمب اتم کفایت نمی کرد امااگربامواد منفجره ی قوی مخلوط می شد ، می توانست به یک "بمب کثیف" (Dirty Bomb) تبدیل شود وکل منطقه راآلوده سازد. چند ماه بعد، پلیس گرجستان ، چند تبعه ی " آبخازیا" رادرحالیکه مشغول معامله ی یک کیلوگرم " کیک زرد " بودند، دستگیرکرد. حدود 5 سال پیش نیز مقادیری "ایریدیوم-192" که یک ایزوتوپ رادیواکتیواست ، ازیک نیروگاه هسته ای درایران به سرقت رفت. اما، تنها نیروگاه هسته ای محل تامین مواد رادیواکتیو برای بمب کثیف نیست. بیمارستانها ومراکزپرتونگاری هسته ای نیزازدیگرمراکزی هستند که می توانند برای این منظوربه کارگرفته شوند. به عنوان مثال، مواد رادیواکتیو موجود دریک مرکزپرتونگاری هسته ای، برای تولید یک بمب کثیف متوسط کفایت می کند. این بمب می تواند میلیاردها دلارخسارت اقتصادی به باربیاورد. به گزارش " مرکزتحقیقات عدم تکثیرهسته ای جیمزمارتین" درکالیفرنیا ،تنها درسالهای 2013 و2014 ، بیش از 325 حادثه درزمینه ی سرقت مواد هسته ای ورادیواکتیو در38 کشورجهان، به ثبت رسیده است.(1)

" کمیسیون تنظیمات هسته ای آمریکا" (USNRC) بمب کثیف راچنین تعریف می کند : " بمبی با قابلیت انتشارتشعشعات اتمی که بامواد منفجره ی متعارف مانند دینامیت مخلوط می شود که بابمب اتمی فرق دارد. بمب هسته ای ، انفجاری یجاد می کند که میلیونهابار قوی ترازبمب کثیف است وابرانفجاری آن تاصدها مایل مربع منتشرمی شود. درحالیکه تشعشعات بمب کثیف، ازچند صد مایل فراترنمی رود. بمب کثیف، سلاح کشتارجمعی(weapon of mass destruction) محسوب نمی شود اما سلاح اخلال جمعی(weapon of mass disruption) به شمارمی رود چون ایجاد رعب ووحشت عمومی میکند."(2)

اگرچه بمب کثیف، تشعشعات اتمی چندانی ندارد اما می تواند به مرگ انسان وابتلاء به بیماریهای لاعلاج منجرشود. وقتی بمب کثیف دریک شهرمنفجرشد تمام شهررا آلوده می کند. محوطه ی ساختمانهای مسکونی، پارکها ، خیابانها ، اتوموبیلها وغیره ، ازاین آلودگی درامان نخواهند ماند. تمام شهرباید تخلیه و پاکسازی شود که ممکن است ماهها وسالها بطول بیانجامد وبودجه ی هنگفتی رانیزبطلبد. ازاین گذشته ، نوع رادیواکتیو بکاررفته دربمب کثیف ووزش بادنیزممکن است بردامنه ی آلودگی بیفزاید. بمب کثیف راازنظر ابعاد آن می توان به بمب کوچک ، متوسط وبزرگ تقسیم کرد.بمب کثیف کوچک ، حاوی یک تکه دینامیت ومقدارناچیزمواد رادیواکتیو است. بمب کثیف متوسط، مانند یک خودروی کوچک پرازمواد منفجره است که حاوی مقداربیشتری ماده ی رادیو اکتیو است. وبمب کثیف بزرگ نیزهمانند یک کامیون پرازمواد منفجره است که به آن مقادیرزیادی ماده ی رادیواکتیو افزوده شده است. به گفته ی کارشناسان، بمب کثیف پس ازانفجار، علاوه برصدمه زدن به رهگذران وافراد نزدیک به محل انفجار، موجب تضعیف یاشکسته شدن زنجیره ی DNA درانسان می شود که خود یاباعث مرگ می گردد ویاجهش سلولی وابتلاء به بیماریهای لاعلاجی چون سرطان راموجب می گردد. هدف تروریستهاازبکارگیری بمب کثیف ، همانطور که گفتیم، کشتارجمعی نیست، بلکه ایجاد رعب وهراس عمومی است.(3)

اینک باافزایش کشورهای دارای سلاح اتمی از 5 به 9 کشور، خطرانفجارهسته ای نیزفزونی گرفته وخطراینکه یک کلاهک اتمی ویا مواد تشکیل دهنده ی آن ، دراختیارگروههای تروریستی ویادولتهای شرورقراربگیرد، افزایش یافته است. گفته می شود اکنون کره شمالی دهها کلاهک هسته ای دارد وسرگرم ساخت موشکهای قاره پیما برای حمل آنهاست. این کشور، درفروش دانش فنی وتجهیزات اتمی وموشکی، ید طولائی دارد. پاکستان نیز مشغول تولید سلاحهای هسته ای تاکتیکی است که به مراتب کوچکتروسبکتر ازنمونه های کلاسیک آن می باشد. اگراین سلاحها ویاقطعات آنها دراختیاراسلامگرایان افراطی این کشورقرارگیرند، منطقه باخطرجدّی روبرو می شود. خطرگسترش بمب کثیف ، به مراتب جدی تر ازخطر سلاح اتمی است. تازه واردین به کلوپ بمب کثیف، دیگردغدغه ی شکافت اتم راندارند زیرامی توانند آنرابصورت حاضروآماده ازبازارسیاه تهیه کنند. هم اکنون ف مواد رادیواکتیوی که دراختیار برخی بیمارستانها وصنایع جهان است وازآن برای مقاصد پزشکی وصنعتی استفاده می شود، هدف مناسبی برای تروریستها محسوب می شوند.

گرجستان ، قلب قاچاق مواد رادیواکتیو جهان است. طی دودهه ی اخیر، دولت گرجستان بیش از پنجاه میلیون دلار کمک برای حفاظت ازمواد هسته ای خود، ازآمریکا دریافت کرده است. کشوری که فقط 7/3 میلیون نفرجمعیت دارد، به شدت سرگرم مبارزه باقاچاقچیان مواد هسته ای است. اگرچه این کشورخود سلاح وحتی نیروگاه هسته ای ندارد، اما درمرکزقاچاق مواداتمی جهان قرارگرفته وکارشناسان، این کشور را" شاهراه هسته ای " می نامند که ازروسیه شروع، تاکوهستانهای قفقاز، ایران وترکیه امتداد یافته وبه مناطق تروریست خیز منطقه ( عراق ، سوریه ، افغانستان و...) ختم می گردد. درچند سال اخیر، پلیس گرجستان، چندین محموله ی قاچاق این مواد راکشف وضبط کرده ومواد مزبوررابه روسیه بازگردانده است.دریکی ازجدیدترین این موارد، گروهی ازقاچاقچیان، سعی داشتند محموله ای ازاورانیوم رابه قیمت 200 میلیون دلار به مشتری خود بفروشند.(4)

خطرتشعشعات ناشی از حمله ی تروریستی بابمب کثیف، روزبروزبیشترمی شود. سازمانهای تروریستی مانند داعش ، بارها وبارها علاقه ی خودرا به بمب کثیف ابرازکرده اند. چند سال قبل، داعش دریکی ازنشریات خود نوشت که آنقدرثروتمند است که می تواند مواد و تجهیزات لازم رابرای ساخت بمب اتمی، ازبازارسیاه خریداری نماید. اگرچه بنظرنمی رسد این گروه تروریستی، به دانش ومهات فنی لازم برای ساخت بمب اتم دسترسی داشته باشد اما این گروه، پسازتصرف شهرموصل درسال 2014 ، حدود چهل کیلوگرم ازترکیبات اورانیوم راکه دردانشگاه موصل نگهداری می شد، باخود برد که هنوزازسرنوشت آن خبری دردست نیست. ازاین مواد می توان درساخت یک بمب کثیف بزرگ استفاده کرد. درپی آشوبهائی نیزکه پس ازفروپاشی شوروی بوجود آمد، مواد رادیواکتیو به وفورازتاسیسات به شدت حفاظت شده ی روسیه به سرقت رفت واز پراگ ، تهران ودیگرنقاط دنیا سردرآورد. باپایان گرفتن جنگ در " آبخازیا " وجدائی رسمی این منطقه ازگرجستان،ازسرنوشت ذخائراتمی " سوخومی " خبری نشد و جامعه ی جهانی هنوزنمی داند چه برسراین ذخائرآمده است. همچنین باشدت گرفتن جنگ میان جدائی طلبان ودولت مرکزی اوکراین ودرپی صدمه دیدن تجهیزات آشکارساز رادیواکتیو مستقردرمنطقه ، جابجائی مواد رادیواکتیو درطول مرز اوکراین – روسیه ، بطورچشمگیری افزایش یافت.

سزیوم-137 ، یکی ازرایج ترین ودردسترس ترین مواد رادیواکتیو است که ازآن، درپرتودهی آزمایشگاهی استفاده می شود. سزیوم-137 ، خطرناکترین ایزوتوپ رادیواکتیو است که اگرازآن دربمب کثیف استفاده شود، می تواند منطقه ای رابرای سالهای طولانی آلوده سازد. خوشبختانه پیشرفت تکنولوژی درسالهای اخیر، جایگزین موثروبی خطری رابرای سزیوم-137 عرضه کرده که می توان آنراجایگزین این ماده ی خطرناک درتجهیزات آزمایشگاهی وپرتودهی کرد. این جایگزینی، علاوه براینکه ازمعضلات امنیتی می کاهد، هزینه هارانیزتاحدّ قابل توجهی کاهش می دهد.(5)

جهان باید همانطور که نگران تکثیرسلاحهای هسته ای است، برای مهار گرایش گروههای تروریستی ودولتهای شرور به بمب کثیف نیزچاره ای بیندیشد. بدون تردید گام نخست دراین جهت،تشدید حفاظت از پروژه های اتمی وکاهش استفاده ی غیرنظامی ازمواد رادیواکتیواست. درجهان امروز، بمب کثیف (بویژه درابعاد بزرگ آن ) صرفاً یک سلاح اخلال جمعی نیست بلکه می تواند به یک سلاح کشتارجمعی، مانند بمب اتم ، تبدیل شود.

زیرنویس

1)inside the uranium underworld , www.time.com

2)what is difference between a dirty bomb and a nuclear bomb? , www.thermofisher.com

3)preventing a dirty bomb , www.nti.org

4)how cops can detect and prevent a dirty bomb attack , www.policeone.com

5)explainer… , www.rferl.org

کمک مالی بکارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037