آنسوی شورش قزاقستان
آنسوی شورش قزاقستان
کمتراز3 سال قبل، " نورسلطان نظربایف " رهبرسالخورده ی قزاقستان، با81 سال سن استعفاء کرد. او که یک کارگرفلزکار بود ودردوران شوروی مدارج ترقی راتارهبری حزب کمونیست قزاقستان درسال 1989 پیمود، توانست درمدت صدارت خود، سرمایه های هنگفت خارجی را جذب بخش انرژی کشورکند ومنابع نفتی قزاقستان راکه با 30 میلیارد بشکه، بزرگترین ذخائرنفتی درمیان جمهوری های شوروی سابق بود، توسعه بخشد. نظربایف درسال 2019 ، قدرت رابه یکی ازدست پروردگان خود بنام " توکایف " واگذارکرد وخود به عنوان " رهبرملت" ، ریاست شورای امنیت ملی قزاقستان رابرعهده گرفت. اما درپی اعتراضات اخیر، ازاین سمت برکنارگردید. بدین ترتیب، اعتراضات قزاقستان راباید پروژه ی حذف نظربایف ازصحنه ی سیاسی کشورتلقی کرد. وقتی توکایف درسال 2019 بطورناگهانی به ریاست جمهوری قزاقستان رسید، برخی براین باوربودند که قراراست اونقش محللّ رابرای تحویل پست ریاست جمهوری به فرددیگری ازخانواده ی نظربایف بازی کند. دزآن زمان ، از " داریگا "(Dariga) دخترنظربایف برای این منظورنام برده می شد. اما گروهی نیزبراین باوربودند که توکایف، برای همیشه زیرسایه ی قدرت نظربایف باقی نخواهد ماند.
اعتراضات ازشهر" ژانوزن " درغرب قزاقستان، وبه بهانه ی افزایش بهای سوخت، آغازشد وبه سرعت سراسرکشوررافراگرفت. تالارشهر آلمااتی به آتش کشیده شد وخودروهای پلیس ودفاترحزب حاکم دراقصی نقاط کشور، درآتش سوختند. باادامه ی اعتراضات، برمطالبات معترضین افزوده گشت.آنها دیگربه بازگشت بهای سوخت رضایت نمی دادند، بلکه خواستار آزادیهای سیاسی وتجدید نظر درنحوه ی اداره ی کشور، ازجمله انتخابی شدن مقامات منطقه ای گردیدند. معترضین حتی برای مدتی کوتاه، کنترل فرودگاه بین المللی آلمااتی رابدست گرفتند وخواستاربرکناری توکایف وبازگشت کشوربه قانون اساسی 1993 گردیدند که به مراتب دموکراتیک ترازقانون اساسی فعلی بود. این ناآرامی ها، پس ازافزایش بهای گازمایع(LPG) آغازشد وبه سرعت گسترش پیداکرد. گازمایع، سوخت اصلی خودروهای قزاقستان، بویژه درمناطق غربی این کشورمی باشد. گزارشهای دریافتی ازمیدان نفتی " تنگیز "(Tengiz) حاکی است که کارگران صنعت نفت نیز به معترضین پیوستند وخواستارتجدید نظر دراداره ی کشور گردیدند.
معترضین مسلح، به پاسگاههای پلیس، ساختمانهای اداری، فرودگاه ومقرّ ریاست جمهوری حمله کردند. دولت مجبورشد حالت فوق العاده اعلام کند. معترضین شعار می دادند " پیرمرد گم شو ! " واشاره ی آنها به نورسلطان نظربایف بود که اگرچه پس ازسه دهه حکمرانی، قدرت رابه توکایف واگذارکرد اما همچنان به عنوان " رهبرملت" (Elbasy) ، قدرت واقعی رادردست داشت.ازآغازاعتراضات، نظربایف درمجامع عمومی ظاهرنشد وبنابربرخی گزارشها، برای " معالجه ی پزشکی" راهی خارج ازکشورشده است. دراین روزها، دهها هواپیمای خصوصی، ثروتمندان قزاق رابه اروپا یا دبی منتقل می کنند." قاسم جومارت توکایف " رئیس جمهورقزاقستان گفت که آلمااتی مورد حمله ی 20 هزارشبه نظامی ستیزه جو قرارگرفته است. ناآرامی های قزلقستان، سومین خیزش اعتراضی درکشورهای همسایه ومتحد روسیه، پس از اوکراین(2014) ، و بلاروس (2020) محسوب می شود.ازسوی دیگر، امنیت قزاقستان برای آمریکانیزمهم است زیرا شرکتهای نفتی غرب، تاکنون دهها میلیارددلار درصنعت نفت قزاقستان، بویژه درمناطق غربی این کشور، سرمایه گذاری کرده اند. به همین دلیل حکام قزاق، روابط نزدیکی با روسیه وآمریکا برقرارکردند. درپی اعتراضات قزاقستان، شبکه های اجتماعی واپیلیکیشن های پیام رسان مانند فیس بوک ،واتساپ ، وی چت ، و تلگرام ، برای نخستین بار مسدود شدند. معترضین خواستار انحلال کابینه ، برکناری دولت وبرگزاری انتخابات زودرس گردیدند.
قزاقستان ، بزرگترین کشورمحصوردرخشکی جهان است که مساحتی بزرگترازاروپای غربی دارد وتاکنون ازآن به عنوان " جزیره ثبات " دریک منطقه ی آشوب زده ، یاد می شد. این کشور، عضو " سازمان پیمان امنیت جمعی "(collective security treaty organization) است که روسیه وجمهوری های شوروی سابق راشامل می گردد. شش جمهوری ارمنستان ، بلاروس ، قزاقستان ، قرقیزستان ، روسیه ، تاجیکستان ، عضو این پیمان می باشند. پیمان امنیت جمعی درسال 1992 ودرپی فروپاشی اتحاد جماهیرشوروی شکل گرفت ومقرّ آن درمسکو می باشد. ریاست این پیمان، بصورت دوره ای، دراختیارهمه ی اعضاء قرارمی گیرد وکشورهای عضو نباید به عضویت پیمتنهای دفاعی دیگر مانند ناتو درآیند. قزاقستان که یکی ازمهمترین اعضای این پیمان است ،ازنظروسعت، نهمین کشورجهان محسوب می شود اما فقط 19 میلیون نفرجمعیت دارد.اهمیت دیگراین کشوربرای روسیه ، وجود پایگاه هوائی "بایکونور" درآنجاست که اغلب ماموریتهای فضائی روسیه ازآنجا انجام می شود. ازسوی دیگر، قزاقستان بزرگترین ذخائراثبات شده ی نفت رادرحوضه ی دریای خزر دارد وباسرمایه گذاری شرکتهای " اکسون موبایل " (Exxon Mobile) و " شورون" (Chevron)، روزانه 1/1 میلیون بشکه نفت تولید می کند. فقط کنسرسیوم تحت رهبری شورون ، تاکنون بیش از 30 میلیارد پوند درحوزه ی نفتی تنگیز سرمایه گذاری کرده است. اما ثروت هنگفت ناشی ازنفت ، بدلیل شیوع فساد گسترده درقزاقستان، دردست اقلیتی کوچک ازنخبگان سیاسی واقتصادی متمرکز گردیده است ودرگیریهای اخیر دراین کشورراباید درچهارچوب سهم بردن بیشتراز ازاین ثروت، ارزیابی نمود.
یکی ازمشاوران سابق نظربایف،نیروهای امنیتی قزاقستان رابه خیانت متهم کرده است. او درمصاحبه ای با نشریه ی " راشاتودی" گفت : " سالهاست که کمیته ی امنیت ملی قزاقستان ، ازاردوگاههای آموزشی تروریستها درمناطق کوهستانی کشور مطلع است. چنین شورش گسترده ای، یک شبه وبطورخود بخودی وبدون حمایت برخی ازمقامات عالیرتبه ی کشور، اتفاق نمی افتد. گارد محافظ فرودگاه بین المللی آلمااتی، بدستور مقامات ناشناس، پست خود راترک کرد وفرودگاه راتحویل شورشیان داد." برخی منابع روس نیز دراظهارات غیررسمی،ازوقوع کودتا برای حذف کامل نظربایف خبرمی دهند.
نخست وزیرارمنستان، که ریاست دوره ای سازمان پیمان امنیت جمعی(CSTO) رابرعهده دارد، اعلام کرد که" نیروهای این پیمان، برای بازگردانیدن ثبات وآرامش به قزاقستان ، برای مدتی کوتاه ، به این کشوراعزام شده اند." این نیروی پاسدارصلح، متشکل از2600 نفراست وهدف اصلی آن " حفاظت از تاسیسات استراتژیک ونهادهای مهم دولتی" ونیز " کمک به برقراری نظم درقزاقستان " اعلام شده است.
درعین حال، یکی ازمدیران نشریه ی " راشاتودی"، در توئیتی نوشت که مسکواحتمالاً درازای مداخله ی نظامی درقزاقستان، امتیازاتی راازاین کشورطلب می کند که برخی ازآنها به قرارزیرمی باشند: به رسمیت شناختن الحاق کریمه به روسیه ، رواج دوباره ی الفبای سیریلیک (Cyrillic alphabet: یک سیستم نوشتاری که تمام زبانهای منطقه ی اوراسیا ازآن استفاده می کنند) بجای لاتین ، اعلام زبان روسی به عنوان زبان رسمی دوم کشور، لغو محدودیتهای وضع شده برای مدارس روس زبان، وممنوعیت فعالیت سازمانهای غیردولتی روس ستیز.
اما حوادث قزاقستان، ریشه های عمیق تری دارد. ازدسامبر1990 که اتحاد شوروی پذیرفت تابه دستورالعمل نئولیبرالی تهیه شده توسط صندوق بین المللی پول، بانک جهانی، سازمان همکاری اقتصادی وتوسعه(OECD) وبانک ترمیم وتوسعه ی اروپا(EBRD)، تحت عنوان " سند هوستون "(Houston paper) عمل کند، بیش ازسی سال می گذرد. اساس این سند راواگذاری دارائی های عمومی به بخش خصوصی تشکیل می داد. قراربود مالکان جدید این دارائیها، کشوررامملو ازکالاهای مصرفی کنند ورفاه رادرجمهوریهای شوروی سابق ، ازجمله قزاقستان، فراگیرنمایند. اما حاصل کارچه شد؟ حکومت دزد سالاران(Kleptocracy) که ازآن تحت عنوان سیستم " بازارآزاد" یاد می شد، منابع این کشورهارابه غارت برد. اوج این فاجعه ی نئولیبرال رامی توان درقرقیزستان وقزاقستان امروزدید. وقایع امروزقزاقستان، چیزی جز رویاروئی دزدسالارانی نیست که ازمحل طرح هوستون پروارشده واکنون برای تمامیت خواهی، به مقابله بایکدیگر برخاسته اند.