ف.م.هاشمی

" دوی موی "

و سوسیالیسم بازار در ویتنام

درنخستین برنامه ی حزب کمونیست ویتنام که درسال 1930 به تصویب این حزب رسید، براین نکته تاکید می شد که پس ازنیل به استقلال ، انقلاب ویتنام به حرکت خود بسوی سوسیالیسم ادامه می دهد تا جامعه ای فارغ از استثمارونابرابری بسازد که درآن ، مردم سعادتمند وآزاد زندگی کنند. پس ازاستقلال ، ویتنام باکمک کشورهای سوسیالیستی ، کم وبیش درهمین مسیرگام برمی داشت تااینکه بافروپاشی اردوگاه سوسیالیسم، وکاهش چشمگیر کمکهای اقتصادی ونظامی اتحاد شوروی ، ویتنام با دشواریهای فراوان روبرو گردید ورهبران این کشور، برای خروج ازبحران، چاره ای جز انجام اصلاحات اقتصادی وسیاسی ندیدند.حزب کمونیست ویتنام ، فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم را منطقی تحلیل کرد وبه این نتیجه رسید که آنچه فروپاشیده ، فقط مدلی ناپایدار وارادی ازسوسیالیسم بوده ونه سوسیالیسم علمی. ومتعاقب آن ، تئوری " سوسیالیسم بازار" رامطرح کرد که طی قریب به چهاردهه اجرای آن ، به دستاوردهای بزرگی نائل گردید. البته طی این سالها، حزب کمونیست ویتنام ، بتدریج به درک روشن تری ازتئوری وپراتیک سوسیالیسم بازاررسید. دراین رابطه ، باید بویژه برنقش کنگره های 12 و 13 حزب تاکید کرد.

درواقع ، اصلاحات ویتنام ازسال 1986 وبابرنامه ی " دوی موی " (Doi – Moi:بازسازی) آغازشد وتغییرات عمیقی رادرویتنام ایجاد کرد که حاصل آن تضعیف سیستم برنامه ریزی متمرکز، وخروج ازانزوای بین المللی بود. بدین ترتیب ، کشوری که پس ازاتحاد مجدد درسال1975 ، درآستانه ی فروپاشی اقتصادی قرارداشت، خودراتثبیت کرد وبه سرعت درراه توسعه ی اقتصادی ورفاه اجتماعی گام برداشت. بزودی شرکت ویتنام درنهادهای مختلف منطقه ای وبین المللی مانند " اتحادیه کشورهای جنوب شرقی آسیا" ( آسه ان) ، مجمع همکاریهای اقتصادی آسیا – پاسیفیک (اپک) ، سازمان تجارت جهانی(WTO) و سازمان ملل متحد ، براعتبارجهانی این کشورافزود. دوی موی ، درمراحل اولیه ی خود ، به حذف موانع خودخواسته ازسرراه پیشرفت اقتصادی همت گماشت وبهره مندی ازبرخی مکانیسم های بازارمانند آزادسازی بازارداخلی ، تشویق سرمایه گذاری مستقیم خارجی ، احیای بخش خصوصی وکاهش سوبسید به بنگاههای دولتی رادرپیش گرفت. نتایج مثبت اصلاحات ، به سرعت نمایان گردید و ویتنام درسال 1989 ازیک کشوردچارکمبود مواد غذائی، به صادرکننده ی برنج وبرخی اقلام غذائی وپوشاکی تبدیل شد. ویتنام دراین سال 4/1 میلیون تن برنج صادرکرد واین رقم رادرسال2008 به بیش از7/4 میلیون تنرساند وبه دومین صادرکننده ی برنج جهان پس ازتایلند تبدیل شد. نکته ی دیگر، به نرخ های انفجاری رشد اقتصادی ویتنام در20 سال اول اجرای دوی موی مربوط می شود. طی این سالها، نرخ متوسط رشد سالیانه ی اقتصاد ویتنام 5/6 درصد بود که یکی ازبالاترین نرخها درجهان روبه توسعه محسوب می شد. بدین ترتیب ، نام ویتنام ازفهرست کشورهای کمترتوسعه یافته ی جهان خارج شد ونرخ فقر دراین کشور از70 درصد درنیمه ی دهه ی1980 ، به 19 درصد درسال2000 رسید وازآن پس نیزهمچنان روبه کاهش است.(1)

درزمینه های سیاسی وامنیتی نیز، آمریکا وچین به مهمترین شرکای استراتژیک ویتنام تبدیل شدند واین کشورتلاش کرد تاروابط نزدیک خود راباآنها حفظ کند. ویتنام این رویکرد را درقالب سیاست "چهار خوب "(four goods) به پیش برد که به معنی همسایگان خوب ، دوستان خوب ، شرکای خوب ، و رفقای خوب ، است. به موجب این رویکرد، ویتنام تلاش می کند ازهرموضعی که به رابطه ی این کشوربا چین وآمریکا لطمه بزند، جداً اجتناب ورزد. زیرا اولاً اقتصاد ویتنام وآمریکا ، مکمل یکدیگرند نه رقیب هم ، و ثانیاً، بازارآمریکا، بزرگترین بازارصادراتی وبازارچین، بزرگترین بازار وارداتی ویتنام محسوب می شوند. درحال حاضر، مازاد تجاری ویتنام باآمریکا 3/8 میلیارددلار می باشد وکسری تجاری این کشورباچین از9 میلیارددلارفراترمی رود. بعلاوه آمریکا، بازاراصلی واردات تکنولوژی پیشرفته برای بخش خدمات وصنعت ویتنام می باشد. ثالثاً ویتنامی های ساکن آمریکا ، سالانه بالغ بر8 میلیارد دلار، یایک سوم تولید ناخالص داخلی ویتنام، پول به این کشورارسال می کنند. رابعاً ، ویتنام توانسته است ازکانال رابطه باآمریکاوچین ، باگروهی دیگرازنهادها وکشورهای جهان مانند ژاپن ، هند ، روسیه ، استرالیا ، بانک جهانی وسازمان ملل متحد، ارتباط برقرارنماید.(2)

درواقع باپایان گرفتن جنگ سرد وبهبود روابط قدرتهای بزرگ جهان، ویتنام برای نخستین باردرتاریخ خود، توانسته است خودرا ازقید وابستگی به یکی ازقدرتهای جهانی رهائی بخشد واکنون باهمه ی کشورهای جهان، روابط دوستانه برقرارنموده است. عادی سازی روابط باچین درسال1991 ، وبرقراری رابطه ی دیپلماتیک باآمریکادرسال1995 ، آغازاین روند بود. بدین ترتیب، سیاست خارجی ویتنام دردوران اصلاحات، کمتر رنگ ایدئولوژیک وبیشتررنگ پراگماتیک بخود گرفت. دررویکرد جدید، اهداف مربوط به امنیت ملی وتوسعه ی اقتصادی، درهم ادغام شده اند. ازسوی دیگر، رشد انفجاری اقتصاد، زمینه رابرای رفع نیازهای دفاعی کشورآماده کرده است. تجارت خارجی ویتنام، تنهابین سالهای 2000 تا2008 ، سالیانه 23 درصد رشد کرد ونسبت تجارت به تولید ناخالص داخلی ، از 1- 1 درسال 2000 ، به 45 – 1 درسال 2008 رسید وهمچنان افزایش یافت. این رشد که مدیون گسترش روابط ویتنام با جهان خارج است، درعین حال کشور رابیش ازپیش درمعرض نوسانات مالی واقتصادی جهان قرارمی دهد. به همین دلیل، آثارسوء بحرانهای مالی واقتصادی بین المللی(1998 ، 2008 و...) برویتنام، بسیارشدیدترازدیگرکشورهای منطقه بود. دراین دورانً نرخ رشداقتصادی کشورکاهش یافت واز3/8 به 5/5 درصد رسید. معهذا ، نرخ رشد اقتصادی ویتنام دراین مقاطع ، هنوزبسیاربالاترازدیگرکشورهای شرق آسیابود. امروزه ، شش کشور از ده کشور عمده ی سرمایه گذار درویتنام ، ازشرق آسیاهستند : کره جنوبی ، سنگاپور ، تایوان ، ژاپن ، هنگ کنگ ومالزی. البته ازسال 2009 به بعد، آمریکا همیشه سرمایه گذار اول خارجی درویتنام بوده است. تا 10 سال قبل ، برنج ، نفت خام ومواد معدنی ، 45 درصد صادرات ویتنام راتشکیل می داد امااکنون این رقم به 25 درصد کاهش یافته و جای آنرا محصولات دریائی ، پوشاک ، لاستیک ، قطعات کامپیوتر وگوشی های هوشمند ، کفش ومحصولات چرمی گرفته است.(3)

نگاهی دقیق تربه تاریخ اخیرویتنام نشان می دهد که این کشور، اصلاحات رادریکی ازطولانی ترین ادوارصلح درتاریخ خود آغاز کرده ویکی ازمعدود کشورهائی است که ازمراحل اولیه ی فرآیند جهانی شدن ، بیسارسود برد وآنرابه تخته پرشی برای پیشرفتهای بعدی خویش تبدیل کرد. بدون تردید اصلاحات جسورانه ازیکسو وادغام دراقتصاد جهانی ازسوی دیگر، ازارکان اصلی کامیابیهای ویتنام می باشند. دراواسط دهه ی 1980 ، اقتصاد ویتنام کاملاً وابسته به چین بود، ارتش این کشور درکامبوج حضور داشت و کشورتحت تحریم گسترده ی آمریکا وغرب قرارداشت. اصلاحات دوی موی ، وضع راتغییرداد واین کشورتوانست روی پای خود بایستد. اما طی چهاردهه اصلاحات ، بسیاری ازمردو وحتی کادرهای حزب ، اتخاذ سیاست سوسیالیسم بازار رابه معنی رویگردانی ازسوسیالیسم تلقّی می کردند. آنها نقاط منفی اقتصاد بازار( تورم ، فساد ، تعمیق شکاف میان فقیروغنی و...) رابرجسته ساخته وآنرادلیلی بر دست کشیدن حزب ازسمتگیری سوسیالیستی عنوان می کردند. اما واقعیت این است که حزب کمونیست ویتنام ، به موازات پیشبرد اصلاحات ، مبارزه ی همه جانبه بااین نقاط منفی رانیز بطورجدّی دنبال می کند. " نگوین فوترونگ"(Nguyen phu Trong) که درکنگره ی سیزدهم حزب کمونیست ویتنام(2021) درپست دبیرکلی حزب ابقاء شد ،ازسال2016 تاکنون، یک مبارزه ی همه جانبه رابافساد، انحطاط محیط زیست وتعمیق شکاف اجتماعی آغازکرده که بابرخی پاکسازی های سیاسی دربالاترین سطوح حزب ودولت، همراه می باشد.(4)

خلاصه اینکه، دستاوردهای اقتصادی درخشان ویتنام درسه دهه ی اخیر، اکنون این کشوررابه یکی ازجذاب ترین بازارهای سرمایه گذاری جهان ، تبدیل کرده است.

زیرنویس

1)equal sustainable development in Vietnam , www.tapchicogsan.org

2)Doi Moi and remaking of Vietnam , www.globalasia.org

3)can Vietnams Doi Moi reforms… , www.asianforum.org

4)Vietnam country report 2022 , www.bit-project.org

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037