مناطق آزاد تجاری
مناطق آزاد تجاری
وعده های تحقق نیافته
پروژه ی " منطقه ی آزاد تجاری " (Free Trade Zone) ، باهدف ایجاد اشتغال ، تقویت سرمایه گذاری ، و ادغام اقتصاد ایران دربازارجهانی ، پس ازجنگ کلید خورد. چند دهه پس ازپیروزی انقلاب ، حکام ایران به این نتیجه رسیدند که باید ازالگوی متمرکزاقتصادی که متکی بریک بوروکراسی حجیم است ، دست بردارند وبسوی پروژه ی نئولیبرالی حرکت کنند که محورآنرا اقتصاد بازارتشکیل می دهد. تشکیل مناطق آزاد تجاری نیز درچهارچوب همین رویکرد آغازشد. پارلمان ایران دراوائل دهه ی 1990 ، قانون مناطق آزاد تجاری راتصویب کرد ودرابتدای کار، سه بندر کیش ، قشم ، و چابهار رابرای این منظور درنظرگرفت.
اندیشه ی اولیه ی مناطق آزاد تجاری ، باانتخاب هاشمی رفسنجانی به ریاست جمهوری ، مطرح گردید. هاشمی به محض انتخاب ، لیست بلند بالائی ازاقدامات عاجل تهیه کرد که خصوصی سازی ، حذف مقررات دست وپاگیر ، وآزاد سازی قیمتها ، ازمهمترین ارکان آن بود. غرب ، بااشتیاق فراوان ازسیاستهای هاشمی رفسنجانی استقبال کرد. چند کمپانی بزرگ که پس ازانقلاب ملی شده بودند ، دوباره به بخش خصوصی واگذارشدند. بورس اوراق بهادار احیاء شد وبتدریج قانون سرمایه گذاری خارجی نیزاصلاح شد. درواقع ، هاشمی رفسنجانی ، باچراغ خاموش ، نسخه های صندوق بین المللی پول رابه اجراء گذاشت. "محفل نیاوران " که دراین زمان ، جایگاه مدافعان سرسخت نئولیبرالیسم بود وزمام اقتصاد ایران رابدست گرفته بود ، مسئول اجرای پروژه ی مناطق آزاد تجاری گردید. ومحمد باقرنوبخت ازاعضای برجسته ی این محفل ، معتقد بود : " مناطق آزاد تجاری، اشتغال ایجاد می کنند ، درآمد ارزی راافزایش می دهند ، برصادرات می افزایند ، تکنولوژی پیشرفته راجذب می کنند وموجب رونق تولید وافزایش رفاه عمومی می گردند. مناطق آزاد تجاری ، هزاران نفع دیگربرای کشوردارند."
معافیتهای مالیاتی ، انعقاد قراردادهای موقت کار ، حذف الزامهای زیست محیطی ، کاهش نظارتهای قانونی وبرخی دیگرازاقدامات حمایتگرانه ازسرمایه ، ازجمله مزایائی بود که مناطق آزاد تجاری به سرمایه گذاران عرضه میکرد. تشکبل مناطق آزاد تجاری درجای جای کشورسرعت گرفت تااینکه اخیراً دبیرشورایعالی مناطق آزاد ایران اعلام کرد که تاسیس 13 منطقه ی ویژه ی اقتصادی و 7 منطقه ی آزاد تجاری جدید، مورد تصویب این شوراقرارگرفته است. این مناطق آزاد تجاری قراراست درکردستان ، ایلام ، سیستان وبلوچستان ، بوشهر ، کرمانشاه ، اردبیل وگلستان ، ومناطق ویژه ی اقتصادی نیز درفارس ، یزد ، زنجان ، لرستان ، آذربایجان غربی وقزوین ایجاد شوند. این مناطق ، به منظورتقویت وتوسعه ی صادرات وسرمایه گذاری درکشورایجاد می شوند وبرای نیل به این اهداف ،برخی ترتیبات ویژه درسالهای اخیراتخاذ شده که جذب شرکتهای نوآور و دانش بنیان به این مناطق ، وایجاد فرصتهای جدید سرمایه گذاری، ازآن جمله می باشد.
ایجاد مناطق آزادتجاری ایران ازسال 1368 آغازشد. دراین سال،درآمد نفتی ایران به شدت کاهش یافت ودولت بسوی تشویق صادرات غیرنفتی روی آورد. درابتداء ، دومنطقه ی آزاد تجاری درجنوب کشورایجاد شد که اولی درکیش (1368 ) ودومی درقشم برپاگردید. سپس پنج منطقه ی آزاد تجاری دیگر شامل چابهار ، اروند ، انزلی ، ارس ، و ماکو تاسیس شدند. باتوجه به نقش مهمی که قراربود این مناطق درافزایش صادرات وایجاد اشتغال داشته باشند، توجه ویژه ای به آنها درسالهای بعد مبذول گردید. بااعمال مجدد تحریمهای آمریکاعلیه ایران درسال2018 ، تاکید برفعالیت مناطق آزادتجاری ، به منظورافزایش صادرات غیرنفتی، دوچندان گردید.
اما ضعف زیرساخت وفسادمجریان ، درکنار اعطای غیرهدفمند معافیت ها وامتیازات ، وابستگی منابع درآمدی مناطق آزاد به واردات ، نبود زیرساختهای مناسب بااهداف مولد ، تعیین نامناسب وغیردقیق مناطق آزاد ، وعدم تمرکزبروظائف تخصصّی ، این پروژه را به بازاری انحصاری تبدیل کرد که بیشترازآنکه به سود اقتصاد باشد، به زیان آن می باشد. درواقع ازهمان آغاز، معلوم بود که اهداف درنظرگرفته شده برای این پروژه ، باواقعیت همخوانی ندارد. چندی پیش ، خبرگزاری فارس ، درگزارشی به عملکرد مناطق آزاد تجاری درایران پرداخت وگزارش خودرابااین سئوال آغازکرد که " آیا فعالیت این مناطق ، به نفع مردم است و یافقط منافع " دیگران " راتامین می کند؟ " این گزارش درادامه، به موارد بیشمار فساد سیستمیک درمناطق آزاد تجاری اشاره می کند. اما ازآنجائیکه بخش عمده ی این فساد، به نهادهای مالی وبنگاههای بزرگ زیرنظر رهبری وسپاه پاسداران برمی گردد، لذا ، قابل پیگیری نیست واین گزارش نیز فقط بااشاره ای مبهم ، ازکنارآن می گذرد. درحال حاضر، صد ها بندر ، اسکله ، ونقطه مرزی ، که تحت کنترل فرماندهان سپاه پاسداران قراردارند، شاهراه اصلی تجارت زیرزمینی درایران محسوب می شوند. چندی قبل ، محمود احمدی نژاد رئیس جمهورسابق ایران ، فرماندهان سپاه پاسداران را " برادران قاچاقچی " خطاب کرد.
فساد درمناطق آزاد تجاری ، ازآنجا آغازشد که برخی افراد وبنگاهها ، به مجوزهای فراقانونی برای فعالیتهای اقتصادی وتجاری درمناطق آزاد دست پیداکردند. درگزارش خبرگزاری فارس آمده است : " تجربه ی سالهای اخیرنشان می دهد که مناطق آزادتجاری، تاثیرمنفی ومخرّب براقتصاد کشورماداشته اند." به موجب این گزارش ، تنها درسال 2019 ، علاوه برناپدید شدن 8/4 میلیارددلاری که قراربود صرف واردات کالاهای اساسی ازمناطق آزاد گردد ، بخش مهمی از 32 میلیارد دلار بقیه ی این اعتبار نیزصرف واردات کالاهای غیراساسی مانند درب قوطی ، غذای سگ وگربه ، چوب بستنی وانواع واقسام شوینده ولباس گردید. " وطن امروز " روزنامه ی نزدیک به سپاه پاسداران نیزمسئله ی مناطق آزادتجاری را " شرم آور" خوانده است. قبلاً نیز " احمد توکلی " عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، ازعدم شفافیت ورشد فساد درمناطق آزاد تجاری انتقاد کرده بود : " ازانجائیکه هیچ اطلاعاتی درباره ی این مناطق منتشر نمی شود ، فساد ودزدی درآنجا بسیارگسترش یافته است." یکی دیگرازمظاهر فساد درمناطق آزادتجاری ، تاسیس 12 هزار شرکت صوری توسط افراد ونهادهای وابسته به حکومت دراین مناطق می باشد. این شرکتها بدان منظوربه ثبت رسیده اند که معاملات غیرقانونی ، بویژه معاملات قاچاق وعملیات گریزازمالیات وپولشوئی را پوشش دهند. به همین دلیل ، خبرگزاری فارس ، این مناطق را " اسکله های فساد" نامیده ومی نویسد : " 20 میلیارد از22 میلیارد دلارکالای قاچاق کشور، ازکانال مناطق آزاد تجاری وارد می شود واین به معنی آنست که 90 درصد این مناطق ، درگیرقاچاق هستند." نماینده ی چابهار درمجلس نیزمی گوید : " مناطق آزاد تجاری ، دیگردروازه ی واردات وصادرات کالا نیستند بلکه ، این مناطق راه رابرای فساد ورانتخواری بازمی کنند." درواقع ، این حجم ازفساد ، اختلاس ، رانتخواری وقاچاق در کشور، بدون دخالت دولتمردان وجناحهای بانفوذ حکومتی ، ممکن نیست. فساد سیستمیک درایران، آنقدرقوی است که حکام کشور می توانند بدون ترس ازپیگرد ، 200 هزارهکتار ازمرغوبترین زمینهای جزیره کیش رابه یک فرد وابسته به خود واگذارنمایند. بدین ترتیب ف آیت الله ها ووابستگان آنها ، هرروزثروتمندتر ومردم عادی، هرروزفقیرتر گردیده وبه زیرخط فقر سقوط می کنند.
معهذا، بررسی دقیق عملکرد مناطق آزاد، درصورتی امکانپذیراست که شاخصهای عملکرد این مناطق ف متناسب بااهداف تعیین شده دربرنامه ی جامع وسند راهبردی آن ، مورد تجزیه تحلیل قرارگیرد. اما درغیاب تدوین وتصویب برنامه ی جامع وسند راهبردی، فقط می توان به بررسی چند شاخص مناطق آزاد تجاری اکتفاء نمود. شاخصهائی نظیر صادرات وواردات ، جذب سرمایه گذاری خارجی ، ایجاد اشتغال ،وترانزیت کالا ، حاکی ازآنست که عملکرد این مناطق ، با وظائف اصلی آنها فاصله ی زیادی داشته واین مناطق ، به پایانه ای برای واردات کالاهای لوکس تبدیل شده اند واهدافی نظیرپردازش صادرات، جذب سرمایه ی خارجی، وجذب فناوری ، کمترمحقق شده اند. طی چند دهه ی اخیر، کمتربنگاه یا کارخانه ی مهمی درمناطق آزاد تاسیس شده واین مناطق ، فقط به مرکزخرید کالاهای لوکس ، به قیمتی ارزانتر ازدیگرنقاط کشور ، تبدیل شده اند. بدلیل فقدان زیرساخت ونبود بازارهدف ، ونیزفساد مجریان ، هیچیک ازاهداف پروژه ی مناطق آزاد تجاری محقق نشده واین مناطق ، به منبع درآمد دیگری برای دزدسالاران حاکم تبدیل شده اند. پروژه ی شکست خورده ی مناطق آزادتجاری راباید برگی دیگرازکارنامه ی سیاه نئولیبرالیسم درایران تلقی کرد.
منابع ومآخذ
1)failed promises in Irans Free Trade Zones , www.washingtoninstitute.org
2)Irans Free Trade Zones , www.iranfocus.com
3)20 new Free Trade , Special Economic Zones to be established in Iran , www.tehrantimes.com
4)Free Trade Zones in Iran , www.financialtribune.com
محمدی الموتی، مسعود ، مطالعه ای درباره ی مناطق ازاد واثرات اقتصادی- بازرگانی آن ، تهران ، موسسه ی مطالعات وپژوهشهای بازرگانی(5
کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037
Like
Comment
Share