ف.م.هاشمی

بازگشت از اعماق

(چالشهای دیروز،امروز،وفردای اوپک)

رهبران غرب، سالهاست که " اوپک " رابه افزایش تصنّعی قیمت نفت متهم می کنند. درواقع ، این بلوک سالهاست که علیرغم افزایش تولید نفت آمریکا وظهورانرژی های جایگزین ، همچنان بربازار جهانی نفت تسلط دارد. سازمان کشورهای صادرکننده ی نفت (OPEC) ، بلوکی متشکل از 13 کشورنفتخیز خاورمیانه، آفریقا وآمریکای جنوبی است که تقریباً کنترل 40 درصد بازارجهانی نفت رادراختیاردارد. این موقعیت ممتاز، به بلوک مزبوراجازه می دهد که درمواردی، همچون یک کارتل عمل کرده وازطریق تعیین سهمیه ی تولید برای اعضاء ، قیمت بازاررا دستکاری نماید. به همین دلیل ، تقریباً همه ی روسای جمهور آمریکا، این بلوک نفتی را تهدیدی جدّی برای اقتصادآمریکا تلقّی می کنند. کشورهای عضواوپک ، که به شدت وابسته به درآمد حاصل ازفروش سوختهای فسیلی هستند ، همیشه ازبحث مربوط به انتشارگازهای گلخانه ای طفره می روند وخواستاراتخاذ ترتیبات جبرانی برایکاهش درآمد خود می باشند. البته اوپک ، هیچگاه بطور مستقل درمذاکرات اقلیمی شرکت نکرده ، امااعضای آن چنین می کنند. دراین مذاکرات، عربستان سعودی درحالیکه ازسوی جمع کوچکی ازکشورهاحمایت می شود،پیوسته ازتاثیرزیانبار تصمیمات متخذه بر اقتصاد کشورهای عضو اوپک ، شکایت می کند وخواستار مذاکرات سازنده تر دراین باره می گردد تاآسیبی به اقتصاد کشورهای صادرکننده ی نفت وارد نشود. لذا، اگرقراراست این بحثها به نتیجه برسند، باید برای این نگرانی کشورهای صادرکننده ی نفت چاره ای اندیشیده شود. برای این کار، نخست لازم است مواضع کشورهای عضو اوپک رابدرستی شناخت وبامنافع ملی آنها آشناشد وسپس تعاملات آنها را بااولویتهای اقتصادی وسیاسی مهمتر ، درنظرگرفت.

معهذا، درسالیان اخیر، نفوذ اوپک باچند چالش بزرگ روبروگردیده است. اختلاف میان اعضاء، ظهورآمریکا به مثابه ی صادرکننده ی بزرگ نفت ، وگرایش جهان به انرژیهای پاک ، ازجمله ی این چالشها می باشند. اوپک برای حفظ نفوذ خود ، ائتلاف جدیدی بنام " اوپک پلاس"(OPEC+) ، باشرکت روسیه وبرخی دیگرازکشورهای تولید کننده ی نفت غیراوپک ، تشکیل داد اما پاندمی کوید ، این تلاش راناکام گذاشت. سپس جنگ اوکراین آغازشد وبهای نفت سربه آسمان کشید ونگاهها دوباره بسوی اوپک چرخید.

اوپک درسال 1960 توسط ایران ، عراق ، کویت ، عربستان ، و ونزوئلا ، تاسیس شد وبه مرورزمان بر تعداد اعضای خود افزود. پنج عضو اولیه قصد داشتند جبهه ی متحدی رادربرابر کاهش بهای نفت توسط شرکتهای چند ملیتی نفتی ، تشکیل دهند. بنیانگذاران اوپک ، نه تنها بهائی بالاتر ازبهای بازاررابرای نفت خود طلب می کردند ، بلکه قصد داشتند کنترل منابع نفتی خویش رانیز ازطریق ملی کردن این منابع، بدست گیرند.اعضای اوپک ، قیمت ومیزان تولید رابایکدیگرهماهنگ می کردند ودرنشستهای ادواری وفوق العاده ی خود ، که باشرکت وزرای نفت کشورهای عضو برگزارمی شد، این مسائل رامورد بحث قرارمی دادند. دبیرکل اوپک ، وظیفه ی اجرای مصوبات این جلسات رابرعهده داشت. اوج اقتداراوپک درعرصه ی جهانی ، به سال 1973 بازمی گردد. دراواخراین سال ، مصروسوریه ، دست به یک حمله ی غافلگیرانه علیه اسرائیل زدند. آمریکاباکمک 2/2 میلیارددلاری ، ازاسرائیل حمایت کرد. اوپک نیزدرپاسخ ، آمریکا وچند حامی دیگراسرائیل رامورد تحریم نفتی قرارداد وازتولید خویش کاست. مصرف کنندگان، به هراس افتادند وبازارجهانی تحت فشارقرارگرفت. ریچارد نیکسون ، بهای بنزین رادرداخل آمریکا کنترل کرد که خود موجب وخیم ترشدن اوضاع گردید وصف های طویل مقابل پمپ بنزین ها تشکیل شد. هنری کی سینجر وزیرخارجه ی آمریکا ، بادستپاچگی مذاکره راشروع کرد وبه جنگ پایان داد تاتحریم پایان گیرد. اوپک درابتداء ، ازتحریم منتفع گردید وبین سالهای 1973 تا 1977 ، درآمد اعضای خودرا بیش ازشش برابرافزایش داد واز23 میلیارد به 140 میلیارددلاررساند. انفجارقیمت نفت، موجب رکود اقتصادی درغرب گردید وازتولید ناخالص داخلی آمریکا ، حدود شش درصد کاست. نرخ بیکاری درآمریکا ، بیش ازدوبرابرگردید. بسیاری ازصاحبنظران، تحریم نفتی سال 1973 را " نخستین پیروزی بزرگ جهان سوم برقدرتهای جهانی" نامیدند.

اما اوپک ، قدرتمند باقی نماند وبه زودی شکاف درصفوف اعضاء ، قدرت این سازمان رابه تحلیل برد. بخشی ازاختلافات درون اوپک ، به مبارزه ی قدرت میان اعضاء برمی کشت وبخشی دیگرنیز ازاختلاف نظر برسرمسائلی چون بهای نفت وسیاستهای اوپک ، سرچشمه می گرفت. جلسات اوپک دردهه ی 1980 ، صحنه ی برخوردهای شدید میان اعضاء بود. گروهی ازاعضاء که " باز" نامیده می شدند خواستارافزایش بهای نفت بودند، درحالیکه گروه دیگربنام " کبوتر" ، ازتثبیت قیمتها دفاع می کردند. کشورهای بزرگتروثروتمندترعضو اوپک ، که همه کبوتربودند، قصدداشتند تاباکاهش بهای جهانی نفت ، موقعیت مسلط خویش رابربازارجهانی حفظ کنند. عربستان ، امارات متحده عربی ، وکویت ، رهبری این جناح رادردست داشتند. درمقابل ، ایران دهه ی 1980 ، عراق دوران صدام حسین ولیبی معمرقذافی قرار داشتند. درسالیان اخیر، برخی اعضای ثروتمند اوپک ، برای غلبه برتنگناهای اقتصادی ناشی ازرکود جهانی وبحران کوید ، سهمیه هارانادیده گرفته وبرتولید خویش افزودند.

معهذا بنظربرخی کارشناسان، بدترین بحرانی که اوپک تاکنون پشت سرگذاشته ، اشغال کویت توسط عراق درسال 1990 بوده است. دراین سال ، اوپک نشان داد که تنهاقیمت نفت برای این سازمان مهم نیست ، وحاکمیت ملی وتمامیت ارضی اعضاء نیز برای این سازمان ، حائزکمال اهمیت می باشد. بااین حمله ، چهارمیلیون بشکه نفت درروزاز بازارجهانی خارج شد وقیمتها یکباردیگرسربه آسمان کشید. دیگراعضای اوپک که منتظر ادامه ی حمله ی عراق به عربستان بودند، به تکاپوافتادند. به موازات تشکیل ائتلاف نظامی ضد عراق ، اعضای اوپک برتولید خود افزودند تاجای خالی کویت ، عراق واحتمالاً عربستان را دربازارجهانی پر کنند. این بحران، قدرت رهبری عربستان رادراوپک بوضوح به جهانیان نشان داد.

ازسال 1973 به بعد، روابط آمریکا – اوپک ، اغلب پرتنش بود. تمامی روسای جمهورآمریکاپس ازنیکسون، ازاستقلال انرژی این کشورحمایت کردند اما کارشناسان، نیل به این هدف رافاقد توجیه منطقی واقتصادی می دانستند. دراین حال، اغلب اعضای اوپک ، افزایش بهای نفت را یک دولت مستعجل می دانند که کشورهای وارد کننده رابه یافتن منابع جایگزین انرژی تشویق می کند. بزرگترین چالشی که امروز رویاروی اوپک قراردارد، به سوختهای غیرمتعارفی مربوط می شود که نفت وگاز " شل" نیزیکی ازآنهاست که باتکنولوژیهای جدید، دست یافتنی ترگردیده است. پس از40 سال کاهش تولید نفت درآمریکا، این کشورازسال 2009 به بعد، استخراج نفت شل راافزایش داد ودرکمترازیک دهه ، آنرابه دوبرابررساند. انقلاب شل ، اوپک راشگفت زده کرد واین سازمان ، باکاهش بهای نفت ، نسبت به آن عکس العمل نشان داد تاتولید نفت شل راغیراقتصادی نماید.اماتکنولوژیهای جدید، روزبروز ازهزینه ی استخراج نفت شل کاست وبزودی آمریکارابه بزرگترین تولید کننده ی نفت درجهان تبدیل کرد. اگرچه تولید نفت آمریکا دردوران کوید کاهش پیداکرد اما پس ازآن ، بتدریج درمسیرافزایش قرارگرفت. باآنکه جوبایدن قول داده بود که مانع حفر چاههای جدید درآمریکاگردد، اما تاکنون دولت او همچنان به صدورمجوز حفرچاه ادامه داده است. اوپک همچنین برای مقابله باپدیده ی نفت شل ، برهمکاری خود با روسیه ودیگرتولید کنندگان نفت غیراوپک افزود وبه " اوپک پلاس" رسمیت بخشید. بدین ترتیب ، باتشدید تقابل آمریکا وروسیه درپی بحران اوکراین، اعضای اوپک اکنون میان جانبداری ازروسیه یاآمریکا، متحیّرمانده اند. اما اوپک پلاس، نیزخالی ازتنش باقی نماند ودردوران پاندمی ، اصطکاک میان عربستان وروسیه راتجربه کرد. عربستان خواستارکاهش تولید اوپک پلاس گردید درحالیکه روسیه که موردتحریم غرب قرارگرفته بود، به کاهش سهم خویش ازبازارجهانی ، تن نمی داد. لذا، ریاض دست به جنگ قیمت زد وباافزایش تولید، موجب سقوط قیمتهاگردید. سرانجام اوپک پلاس توافق کرد تاتولید خودراتا حدّ 20 میلیون بشکه درروز کاهش دهد. البته عوامل دیگری نیزبرموضع کشورهای عضو اوپک تاثیرمی گذارند. مثلاً اغلب کشورهای حاشیه ی خلیج فارس ، ازجمله عربستان،که درحال لیبرالیزه کردن جامعه ی خود وانجام اصلاحات عمیق اقتصادی هستند، نیازمند افزایش سرمایه گذاری مستقیم خارجی می باشند. برای آنها، بازارکار از اولویت مبرم برخورداراست وباید برای جوانان کارایجاد کرد. لذا، برای این کشورها، تنوع بخشیدن به اقتصاد ازاولویت بیشتری نسبت به تغییرات آب وهوائی برخوردارمی باشد. درک صحیح از شرائط خاص اجتماعی – اقتصادی هریک ازکشورهای عضو اوپک ، برای گشودن باب مباحثات سازنده باآنها ضروری است. مثلاً ایران ، نیجریه والجزائر ، شرائط متفاوتی ازکشورهای عربی حوضه ی خلیج فارس دارند. این به معنی تفاوت اولویتهای آب وهوائی ،برای کشورهای عضو اوپک می باشد.

رواج خودروهای برقی ، چالش مرگباردیگری برای اوپک است. افزایش مالیات برسوختهای فسیلی ازیکسو، وپرداخت سوبسید به انرژیهای تجدید پذیر ازسوی دیگر، ضربه ای سنگین برپیکراوپک وارد می آورد. دولت فعلی آمریکا به ریاست جوبایدن ، خواستار سرمایه گذاری کلان برروی انرژیهای پاک گردیده است. بدون تردید اوپک باید هرچه زودتر خودرا بااین وضع وفق دهد. نوسانات تولید نفت شل آمریکا نیزعلل متعددی دارد که برآیند آنها درتصمیمات دهها شرکت نفتی آمریکا منعکس می گردد. اوپک نباید زیاد برروی این نوسانات تاکید کند. جنگ قیمت میان عربستان وروسیه ، آسیب پذیری صنعت نفت آمریکارابوضوح نشان داد. درحالیکه قیمت نفت به پائین ترین سطح خوددردودهه قبل رسیده بود و اقتصاد آمریکاازرکود ناشی ازپاندمی رنج می برد، شرکتهای نفتی آمریکا ، یکی پس ازدیگری اعلام ورشکستگی کردند. البته آندسته ازکشورهای عضو اوپک مانند الجزائر، که قیمتهای سربه سری بالاتری داشتند ، متحمل زیان گردیدند. اما کشورهای ثروتمند عضواوپک مانند روسیه وعربستان، که قیمتهای سربه سری پائین تری داشتند ، خسارت چندانی متحمل نشدند.

پس ازآغازجنگ اوکراین وتحمیل تحریمهای سنگین به روسیه درسال2022 ، انفجارجهانی قیمت نفت پدیدارگردید وتوجه جهانیان دوباره به اوپک جلب شد. آمریکا نفت روسیه رابطورکامل تحریم کرد واروپانیز متعهد شد ازوابستگی خود به نفت وگازروسیه بکاهد. بهای نفت به بشکه ای 130 دلاررسید وسپس به حدود 80 دلارسقوط کرد. اکثرجمهوریخواهان وبرخی دموکراتهای آمریکا، خواستارافزایش حفرچاه دراین کشورگردیدند. اما احیای مجدد نفت شل پس ازرکود دوران پاندمی ، ماههازمان می برد. برخی دیگرازنمایندگان کنگره نیزفرصت رابرای رویگردانی ازسوختهای فسیلی وروی آوردن به انرژیهای تجدید پذیر، غنیمت شمردند. اما این چرخش نیز زمان بربود. لذا درکوتاه مدت، چاره ای جزمراجعه به اوپک برای آمریکاباقی نماند. کاربه جائی رسید که مقامات آمریکائی راهی ونزوئلاشدند تاتحریمهای نفتی کاراکاس راکاهش دهند تااین کشوربتواند جای خالی روسیه رادربازارجهانی تاحدودی پرکند. اندکی قبل ازآن ، قطر درعکس العمل نسبت به تحریم خود توسط شورای همکاری خلیج ، ازاوپک خارج شد وبدین ترتیب ، عربستان به یکّه تازمیدان اوپک تبدیل شد. اما سیاستهای تکروانه وتحکّم آمیزعربستان ، اگردر آینده ادامه پیداکند، بدون تردید اوپک را دچارتفرقه ی بیشترخواهد کرد واین امر، درکنار حضورپررنگ نفت شل آمریکا دربازار ، تقویت چالشهای زیست محیطی ، وتغییرات اقلیمی ، آینده ای نامعلوم رابرای سازمان کشورهای صادرکننده ی نفت ، رقم خواهد زد.لذا ، سرمایه گذاریهای آینده درصنعت نفت ، به نظر اوپک ، باید باتوجه به سه رکن اساسی صورت بگیرد . اولاً ، پیش بینی افزایش مطلق تقاضا ثانیاً ، جایگزینی منابع فرسوده وقدیمی ثالثاً تضمین ظرفیت ذخیره ی کافی برای موارد غیرمترقّبه ونیزاتخاذ تدابیرلازم برای کاهش پیش بینی نشده ی تقاضا.

ذخائرشناخته شده ی نفت جهان ، اکنون بالغ بر 1100 میلیارد بشکه است که با روند فعلی تولید، برای مصرف 45 سال جهان کفایت می کند. 80 درصد این ذخائر ، دراختیار کشورهای عضو اوپک می باشد. درحال حاضر برسراین مسئله اتفاق نظروجوددارد که ازمیان 5 منبع انرژی موجود ، همچنان نفت بعنوان منبع برتر درقرن حاضر باقی خواهد ماند. دنیا، حداقل تانیمه ی قرن جاری ، به ذخائرکافی نفت برای رفع نیازهای خود دسترسی دارد اما، باید بداند که بخش عمده ی این ذخائر، همچنان دراختیاراوپک می باشد.

منابع ومآخذ

1)challenges to opec in medium and long term , www.opec.org

2)Opec in changing world , www.cfr.org

3)Opec and climate change , www.globaltrends.org

4)Oil and the challenges of the 21th century , www.opec.org

5)Opec:back from depth , www.csis.org

کمک مالی به کارت بانکی شماره8732-9635-9973-6037

Like

Comment

Share