ف.م.هاشمی

تغییرات آب وهوائی وگسترش پاتوژنهای خطرناک

مدتی است که جهان شاهد تغییراتی است که انسان درآب وهوای زیست کره ایجاد کرده است : گرم شدن هوا ، بالا آمدن سطح آب دریاها ، وتکرارطوفانها وسیلابهای مخرّب . اما آنچه ازنظر دورمانده، تاثیرتغییرات اقلیمی برسرعت اشاعه ی بیماریها می باشد. تغییرات اقلیمی برتعداد حشراتی که ناقل پاتوژنهای خطرناک می باشند ومواردی که میکروبهای خطرناک ازطریق خوراکیها منتقل می شوند، تاحدّ قابل ملاحظه ای افزوده است.

آنچه که ازآن تحت عنوان تغییرات آب وهوائی یاد می شود، متغیرهائی چون دما ، بارش ،وزش وتابش راشامل می گردد. تغییرهریک ازاین عوامل ویاهمه ی آنها ، بربقاء ، تولید مثل وتوزیع پاتوژنهای بیماریزا تاثیر می گذارد. این بیماریها ، یاتوسط ناقل سرایت می کنند ویاازطریق آب ، هوا وغذا منتقل می گردند. پاتوژنهای بیماریزا، به ویروس ، باکتری ، انگل وقارچ تقسیم می شوند. تغییرات آب وهوائی ، براین پاتوژنها بصورت مستقیم(بقاء ، تولید مثل ، سیکل حیات) یاغیرمستقیم ( محیط زندگی ، رقبا) تاثیرمی گذارد وموجب تغییرکمّی وتوزیع فصلی وجغرافیائی آنها می گردد. مثلاً دمای حیاتی برای انتقال ویروس " انسفالیت ژاپنی" بین 23 درجه ی سانتیگراد و25 درجه زیرصفر است. افزایش شدید وناگهانی دما، موجب نابودی این ویروس وبرخی پاتوژنهای دیگرمی گردد ضمن اینکه برفعالیت برخی دیگرازآنها مانند مالاریا ، می افزاید. تغییردما همچنین برتولید مثل و.دوره ی نهفتگی پاتوژن تاثیرمی گذارد. مثلاً دوره ی نهفتگی انگل فالسیپارم عامل بیماری مالاریا، دردمای 20 درجه ی سانتیگراد 26 روزاست اما دردمای 25 درجه ی سانتیگراد، به 13 روزکاهش می یابد. امااین افزایش دما، درعین حال موجب کاهش انتقال بیماری تب دنگو وافزایش تولید مثل باکتری " سالمونلا" ( salmonella) می گردد.

تغییرآب وهوا ، برمیزان بارندگی اثرمی گذارد وانتشارپاتوژنهای بیماریزا رادستخوش تغییرمی کند. بارندگیهای غیرمترقبه پس ازیک دوره خشکسالی، موجب افزایش ناگهانی پاتوژنهای بیماریزا میگردند. کاهش بارندگی نیزموجب افت سطح آب رودخانه ها وانباشتگی پاتوژنهای موجود درپساب ها می گردد. تغییررطوبت هم برپاتوژنهای بیماریزا تاثیرمی گذارد.برخی پاتوژنهای موجود درهوا مانند ویروس آنفولانزا، بشدت دربرابررطوبت هوا حساس می باشند ورطوبت بربقاء ومیزان انتشارآنها تاثیرمی گذارد. مثلاً هوای سرد ورطوبت کم ، محیط ایده آل برای انتشار آنفولانزا می باشد. تابش آفتاب نیز ازدیگرعوامل مهم آب وهوائی است که برپاتوژنهای بیماریزااثرمی گذارد. مثلاً هرچه مدت وقدرت تابش آفتاب بیشترباشد، باکتری vibro cholera عامل بیماری وبا، بیشترتکثیرمی شود. میان ذرّات معلق موجود درهوا وپاتوژنهای بیماریزا، رابطه ی مستقیم وجوددارد. این پاتوژنها، برذرّات غبارموجود درهوامی چسبند وازطریق باد تافواصل دور منتقل می شوند. تحقیقات نشان می دهد که اشاعه ی سویه A ازویروس آنفولانزا، درمواقع بروزطوفانهای شن آسیائی ، بیشترازمواقع عادی است. پاتوژنهای بیماریزا، سواربر ذرّات غبار وبه کمک باد، ازاقیانوسها عبورمی کنند.

برخی گیاهان وجانوران، میزبان پاتوژنهای بیماریزامی گردند. ناقل های پاتوژن ، این عوامل بیماریزا رابه ارگانیسمهای زنده منتقل کرده وانها رابهمیزبان این عوامل تبدیل می کنند. درمیان این میزبانان جانوری، حشرات جایگاه ویژه ای دارند. باافزایش دما ، حشراتی که درارتفاع پائین زندگی می کنند، به ارتفاعات بالاترنقل مکان می کنند. تحقیقات نشان می دهد که برخی ناقل های بیماریهای عفونی مانند مالاریا ، بیماری خواب(trypanosomiasis) ، لایم ، تب زرد ، طاعون وتب دنگو ، مسافتهای طولانی راطی می کنند. تغییردما ، مانع انتشاربرخی عوامل بیماریزا مانند حشره ی ناقل ویروس تب زرد وتب دنگو می گردد. باافزایش دمای هوا به بیش از 40 درجه ی سانتیگراد، این حشره می میرد وبرعکس، باکاهش دما به کمتراز 16 درجه سانتی گراد، حیات برخی ازاین پاتوژنها مانند انگل مالاریا ، به خطرمی افتد. باد نیزتاثیری دوگانه برمیزبان وناقل پاتوژنهای بیماریزا دارد. مثلاً باد شدید ، ضمن اینکه ازامکان گزش حشره ی ناقل مالاریا می کاهد اما بردامنه ی انتقال آن به فواصل دور می افزاید. افزایش دما در آمریکای شمالی ، به افزایش کنه های ناقل باکتر لایم( Lyme – عفونت باکتریائی که توسط کنه های آلوده به انسان منتقل می گردد) منجرگردیده است. تغییرات آب وهوائی درآمریکای مرکزی نیز شرائط رابرای زندگی خفاشها ودیگرحیوانات میزبان " ابولا" (Ebola – یک بیماری ویروسی مسری که ازطریق خفاش وبرخی حیوانات دیگربه انسان منتقل شده وموجب خونریزی می گردد) نیزآماده کرده است. نگرانی ازتغییر سیکل باران وتاثیرآن برافزایش " هانتاویروس منتقله ازطریق جوندگان"(rodent –borne Hantavirus) درآمریکای جنوبی، بیشترشده است. این ویروس منجربه بیماری شدید ریوی می گردد که مرگبارمی باشد. کارشناسان معتقدند که جهان برای مقابله باشیوع بیماریهای ناشی ازتغییرات آب وهوائی، آماده نیست و مانند دیگرعوارض ناشی ازتغییرات اقلیمی ، این بارنیزکشورهای فقیر بیشتر ازدیگرکشورهای جهان صدمه می بینند. کاستن ازابعاد این فاجعه ، فقط درصورتی امکانپذیراست که دولتها وسازمانهای بین المللی ذیربط، ازهم اکنون به پا خیزند.

حدود نیمی ازجمعیت جهان( نزدیک به چهارمیلیارد نفر) اکنون درمناطقی زندگی می کنند که مستعد بیماری تب دنگو ست. سالانه بین 100 تا 400 میلیون ابتلاء به این بیماری درسراسرجهان گزارش می شود که 70 درصد آن ، درآسیا می باشد. تب دنگو ف باگزیدن پشه ی تب زرد(Aedes aegypti) منتقل می شود. اغلب موارد ابتلاء، خفیف می باشد وباتب وسردرد همراه است. این بیماری، به ندرت موجب مرگ می گردد. پشه ی تب زرد ، درمناطق گرم ومرطوب زندگی می کند وبابالارفتن دما، این حشره به مناطقی که قبلاض سرد بوده اند منتقل می شود. هرچه هوا گرمترشود، حشره ی نابالغ زودتربه بلوغ می رسد وتوانائی انتقال ویروس راکسب می کند. ازآنجائیکه پشه درآبهای راکد تخم گذاری می کند لذا، افزایش موارد سیلاب ، به تخمگذاری بیشترپشه می انجامد.به عنوان مثال، پس از"طوفان رای" (Rai Typhoon) درفیلیپین(2021) ، دربرخی مناطق این کشور، برموارد ابتلاء به تب دنگو افزوده شد. بروزخشکسالی نیزموجب گسترش این بیماری می گردد زیرا دزاین مواقع، معمولاً آب درانبارها ذخیره می شود ومحیطی مناسب برای تخمگذاری پشه ی تب زرد مهیّا می گردد.

به گزارش " کمیته بین دولتی تغییرات آب وهوائی ملل متحد " ، اگرمیانگین دمای زمین بیش ازاین افزایش یابد، دومیلیارد نفردیگرازمردم جهان نیزدرمعرض ابتلاء به تب دنگو قرارمی گیرند. تب دنگو درجنوب شرقی آسیا، پدیده ی جدیدی نیست امادرسالیان اخیر، برموارد ابتلاء به آن افزوده گردیده است. یک علت این امر، افزایش دما وطولانی شدن فصلهای بارانی است. مناطقی که قبلاً به تب دنگو آلوده نشده بودند ، اکنون درمعرض این بیماری قرارگرفته اند. هم اکنون برزیل با دومیلیون ابتلاء درسال 2022 ، رکورددار تب دنگو درجهان است. درژاپن نیز که نخستین مورد ابتلاء به تب دنگو درسال 2014 گزارش شد، این بیماری اکنون به چالشی بزرگ تبدیل شده است. درحال حاضر، اغلب کشورهائی که باشیوع تب دنگو روبرو می باشند ، سیاست کنترل پشه ی ناقل رادرپیش گرفته اند. علاوه بر بکارگیری حشره کش ها، اکنون دریک روش جدید که توسط ویتنام ابداع شده، نوع نر پشه ی تب زرد ، بصورت آزمایشگاهی به باکتری " ولباچیا"(Wolbachia) آلوده ودرطبیعت رها می شود تا تماس آن باحشره ی ماده ، به تخم ریزی منجرنشود. ولباچیا ، نوعی باکتری است که بطورطبیعی در 50 درصد حشرات ازجمله پشه ، مگس ، پروانه وسنجاقک وجوددارد. ویتنام همچنین تجربه ی موفق دیگری نیزدرمبارزه باتب دنگو دارد که بعضی ازکشورهای جنوب شرقی آسیا ازآن تبعیت کرده اند. دراین روش که به MOSS-Dمعروف است، بااستفاده ازاطلاعات ماهواره ای وپیش بینی وضعیت آب وهوائی ، احتمال شیوع تب دنگو در 7 ماه آینده پیش بینی می شود ودرموارد خطر، مردم به استفاده ازپشه بند، لباسهای آستین بلند وشلوار، ونیزاجتناب از نگهداری منابع روبازآب درنزدیکی محل سکونت خود ، تشویق می شوند. نخستین واکسن تب دنگو درسال 2015 به ثبت رسید وسازمان بهداشت جهانی(WHO) استفاده ازاین واکسن رادرچهارچوب یک استراتژی جامع پیشگیری توصیه نمود.

بیماری " لایم " که توسط پرندگان وپستانداران کوچک منتقل می شود، باتب ، سردرد ، خستگی، درد عضلانی ، وخارش پوست همراه است. وموجب بروز ضایعاتی برروی پوست می گردد. لایم را به سختی می توان درمراحل اولیه ی ابتلاء تشخیص داد زیرا آنتی بادی دربدن بیمار، هفته ها پس ازابتلاء ، مشاهده می شود ولذا، تشخیص آزمایشگاهی آن ، دراین مرحله امکانپذیرنیست. اغلب ابتلاء به لایم ، بامصرف آنتی بیوتیک درمان می شود اما برخی موارد نیزبه آسانی درمان نمی شود. گرم شدن هوا موجب گسترش دامنه ی جغرافیائی این بیماری می گردد. کنه که ناقل اصلی لایم است درهوای مرطوب ودردمای بالاتراز2/7 درجه ی سانتیگراد رشد می کند. بنابراین باگرم شدن هوا درآمریکای شمالی ودیگرنقاط زیست کره ، محیط مناسب برای رشد کنه وعنکبوت فراهم می شود. هرچه هوا گرمترشود، برسرعت رشد وبلوغ این حشرات افزوده می گردد وسیکل باروری آنها نیزکوتاهترمی شود. هرچه ازسردی زمستانها کاسته شود، براحتمال بقای کنه وعنکبوت وافزایش جمعیت آنها درفصل سرما نیزافزوده می گردد و سیکل بقای انها نیزبیشترمی شود. تغییرات اقلیمی، بردیگرعوامل محیطی مانند جمعیت آهوها ، گوزنها ودیگرمیزبانهای بالقوه ی لایم نیزتاثیرمی گذارد. به گزارش مرکز کنترل وپیشگیری ازبیماریهای آمریکا(CDC) ، باافزایش میانگین دمای زمین ، موارد ابتلاء به لایم ازاوائل دهه ی 1990 تاکنون، تقریباً دوبرابرشده است. این درحالیست که اداره ی بیمه ی آمریکا، تعداد مبتلایان به این بیماری رادرآمریکا سالانه 475 هزارنفرذکر کرده است. افزایش مبتلایان به لایم درمناطق شمالشرقی وغرب آمریکا، متمرکز شده است وباافزایش انتشار گازهای گلخانه ای ، هرروزبرتعداد آنهاافزوده می گردد. درکانادانیز تعداد مبتلایان به لایم ازصدها به هزاران نفر درسالهای اخیرافزایش پیداکرده است. تاکنون به وجود این بیماری درایران توجهی نشده که شاید بعلت بدست نیاوردن ناقل بیماری وعدم دسترسی به تستهای تشخیص اختصاصی برای این بیماری بوده است. معهذا ، اولین بار بیماری لایم درسال 1372 درایران گزارش شد وتایک دهه بعد، صد درصد رشد کرد واکنون مواردی ازاین بیماری درمازندران ، اصفهان واهوازگزارش شده است. مبارزه بالایم، طولانی است وگران تمام می شود. یک مطالعه ی انجام گرفته درسال 2015 نشان می دهد که لایم سالانه 3/1 میلیارد دلارخرج روی دست آمریکامی گذارد که بخش عمده ی آن صرف ارتقاء سطح آگاهی عمومی واتخاذ تدابیرپیشگیرانه می گردد. مرکزپیشگیری وکنترل بیماریهای امریکا، سالانه هزاران نسخه ازمطالب آموزشی خودرا دراین زمینه، منتشروتوزیع می کند.

اشاعه ی بیماری " ابولا " ازطریق تماس باخون یاترشحات فرد الوده صورت می گیرد. ویروس ابولا، به سیستم ایمنی بدن حمله می کند ونشانه هائی چون تب ، درد عضلانی ، استفراغ ، اسهال ، خارش پوست وخونریزی داخلی وخارجی ازخود برجای می گذارد. تقریباً نیمی ازهمه ی موارد ابتلاء ، به مرگ منجرمی شود. تغییرات آب وهوائی، شرائطی مساعد برای حیواناتی ایجاد می کند که ناقل ویروس ابولا می باشند. مثلاً هرچه هوای جنگلهای جمهوری دموکراتیک کنگو گرمتر ومرطوبتر می شود، شرائط برای رشد ویروس ابولا آماده ترمی گردد. موج قبلی شیوع ابولا دراین کشور، باخروج ازخشکسالی وورود به ترسالی مصادف گردید. درعین حال ، مردمانی که درمناطق خشک زندگی می کنند نیز به نحوی دیگردر معرض ابولا قرارمی گیرند. آنها مجبورند برای تامین غذا، به عمق جنگلها نفوذ کنند ویاازطریق استفاده ازگوشت خفاش ، میمون ودیگرمنابع غذائی مشکوک، درمعرض تماس باویروس ابولا وابتلاء به این بیماری قرارگیرند. ازهنگامی که بیماری ابولا دردهه ی 1970 شناسائی شد تاکنون، شیوع این بیماری شدت گرفته است. براساس یک تحقیق مشترک انجام گرفته توسط دانشمندان آمریکا وانگلیس ، افزایش دما ونامنظم شدن فصول بارانی، موجب افزایش مبتلایان به ابولامی گردد. این تحقیق پیش بینی می کند که تاسال 2070 ، تعداد مبتلایان این بیماری چند برابرشود. درپی بروز پاندمی ابولادرغرب آفریقا(2016-2014) ، سازمان بهداشت جهانی ودولتهای ملی ، دراستراتژی خود درقبال این بیماری تجدید نظرکردند. ازآن زمان به بعد، توجه کارشناسان بهداشتی به کوتاه کردن دوره ی تستهای تشخیص طبی ، پیشرفت روشهای درمانی وساخت واکسنهای جدید برای ابولا معطوف گردیده است . معهذا ، شرکتهای سازنده ی واکسن ، اکنون فقط برای افرادی که درمعرض مستقیم بیماری قراردارند، واکسن تولید می کنند وواکسنهای تولیدی فقط سویه های انسانی ویروس راهدف قرارمی دهند. همین امرموجب گردیده که سویه ی جدید ویروس که دراواخر سال 2022 دراوگاندا مشاهده شده، دربرابرواکسنهای موجود مقاوم باشد. درمواقع÷ خشکسالی که جوندگان درجستجوی غذابه سکونتگاههای انسانی هجوم می آورند، موارد ابتلاء به ابولا نیزافزایش می یابد. محققان برزیلی انتظاردارند باافزایش دما که ناشی از انتشاربی رویه ی گازهای گلخانه ای دراین کشوراست برتعداد مبتلایان به ابولا در سائوپولو طی سالهای آینده ، 30 درصد افزوده گردد.چندی پیش رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت ایران گفت که درهراستان ، یک بیمارستان برای مقابله با ابولا آماده شده است.

تاکنون تحقیقات چندانی درباره ی امکان افزایش بیماریهای ناشی از " هانتاویروس" دراثر تغییرات آب وهوائی انجام نگرفته است. اما دراین رابطه می توان به چند تحقیق مهم ملی اشاره کرد. اگرچه نتیجه ی این تحقیقات نشان می دهد که احتمال بروزیک پاندمی هانتاویروسی درحال حاضر کم است اما چند نکته ی نگران کننده دراین رابطه وجوددارد. درسالیان اخیر، موارد فزاینده ای ازانتقال انسان به انسان" هانتاویروس آندی"( نوعی هانتاویروس که درجوندگان آمریکای جنوبی یافت می شود) درآرژانتین وشیلی مشاهده شده است. تب خونریزی دهنده ی هانتاویروس که باسندروم کلیوی همراه است (HFRS)، دوره ی نهفتگی طولانی مدتی دارد ونخستین علائم آن ، معمولاً دوهفته پس ازابتلاء نمایان می شود که کاردرمان رابسیاردشوارمی سازد. برخی کشورهای آمریکای جنوبی ومرکزی ، برتدابیرنظارتی ورهگیری موارد سندروم ریوی هانتاویروس(HPs) افزوده اند وکمپین آگاهی رسانی عمومی را درزمینه ی اجتناب ازتماس باجوندگان وشناسائی مناطق الوده به این حیوانات، بویژه درمناطق فقیرنشین وامحاء مناسب پسماندهای غذائی رااز رئوس این کمپین قرارداده اند. برای ایمنی دربرابر هانتاویروسها، هنوزهیچ واکسنی ساخته نشده است اگرچه تلاشهائی دراین زمینه انجام می گیرد. خلاصه اینکه آنچه مسلم است، تغییرات اقلیمی برگسترش بیماریهای عفونی تاثیرمی گذارد اما اینکه ده ، بیست یا سی سال آینده ، این پدیده چه شکلی به خود خواهد گرفت، هنوز مشخص نیست. دولتها باید ازهم اکنون به سرعت وارد عمل شوند وراه انتقال این بیماریها راسدّ نموده وجانهای بسیاری رانجات دهند.

واکسن، بهترین راه پیشگیری وکنترل پاندمی می باشد. اما ساخت واکسن ، فرآیندی پیچیده وپرهزینه است وظرفیت تولید جهانی آن نیزمحدود می باشد. پاندمی کوید-19 نقطه ی عطفی درتولید واکسن امن وموثر برای پاندمی ها بود که البته بایک نقطه ی تاریک نیزهمراه گردید وآن عدم صدور مجوز ازسوی شرکتهای تولید کننده، برای ساخت همگانی واکسن توسط کشورهای کم درآمد وبادرآمد متوسط بود. اکنون دانشمندان تلاش می کنند تاواکسنهائی بسازند که دربرابرسویه های مختلف یک ویروس، مصونیت ایجاد کند. چنین واکسنی باید مثلاً دربرابر سویه های مختلف کوید-19(آلفا، بتا ، لاندا ،...) ودیگر کروناویروسهای بامنشاء حیوانی، مصونیت ایجاد نماید. البته ومتاسفانه ، امروزه مهمترین پروژه های بهداشتی جهان، بربیولوژی ملکولی وسلولی متمرکز گردیده ومسئله ی انتقال بیماری، دررده های بعدی اهمیت قرارگرفته است. اگراین صحیح باشد که تغییرات اقلیمی موجب 96 میلیون ابتلاء به تب دنگو دردنیا می گردد، پس تولید واکسن این بیماری باید دراولویت جهان قرارگیرد. آنچه مسلم است اینکه میزان تاثیر تغییرات آب وهوائی برکشورهای جهان ، متفاوت است. دراین میان، برخی ازکشورهای فقیر، بیشترین صدمه راازتغییرات اقلیمی متحمل می گردند. آژانسهای چند جانبه وسازمانهای غیرانتفاعی، اکنون تلاش می کنند تامنابع لازم رابرای تقویت سیستم بهداشتی کشورهای فقیر فراهم نمایند. کشورهای ثروتمند نیز باید کشورهای فقیر رادرکاهش انتشارگازهای گلخانه ای کمک کنند. 70 درصد کشورهای فقیر دنیادرسال 2021 ، مهمترین مانع برسرراه اجرای برنامه های بهداشتی وزیست محیطی خودراکمبود بودجه عنوان کردند. رویکرد " یک سلامت" (one health) که رویکرد بهداشت عمومی است، میان انسان، حیوان ومحیط زیست رابطه برقرارمی کند ودرسالیان اخیربااستقبال فراوان روبرو شده است. مدافعان این رویکرد معتقدند که یکپارچه سازی تحقیقات در عرصه های کشاورزی، دامداری ، دامپزشکی وآلودگیهای زیست محیطی، برای آمادگی جهت رویاروئی باچالشهای بهداشتی آینده ضروری است وبرای آنکه دمای زمین بیش ازاین بالا نرود باید درنخستین گام ، جلوی انتشارگاز دی اکسید کربن ودیگرگازهای گلخانه ای گرفته شود تا درگام بعد، بتوان برای تخلیه ی گازهای گلخانه ای موجود درجوّ ، چاره ای اندیشید. نیل به این هدف، درگرو محدود سازی استفاده ازسوختهای فسیلی واحیای جنگلهاست.

نکته ی آخراینکه ، برخی ازبیماریهای ناشی از آب وغذا ،مستقیماً دربرابر تغییرات آب وهوائی حساسند درحالیکه برخی نیز ازطریق ناقل منتشرمی شوند وبطورغیرمستقیم از تغییرات اقلیمی تاثیرمی پذیرند. برای اینکه بتوان این الگوهای پیچیده ازبیماری رابدرستی تفسیر کرد، باید داده های اپیدمیولوژیک رابااطلاعات اقلیمی ، بیولوژیک ، زیست محیطی ، اکولوژیک ودوگرافیک درهم آمیخت وبامدلسازی پیش نگر(predictive modelling) ازتاثیرات احتمالی تغییرات اقلیمی برانتقال بیماریها ، سناریوهای مختلف اقلیمی ، اجتماعی واقتصادی ارائه داد تابراساس آنها بتوان سیستمهای هشدارسریع مناسب رابه نحوی سازمان داد که تصمیم سازان بتوانند بااتکاء به آنها ، دقیقاً ازمحل وزمان وقوع وانتشار بیماریهای عفونی مطلع گردند.

منابع ومآخذ

1)perilous pathogens , www.cfr.org

2)climate change and infectious diseases , www.thelancet.com

3)How does climate changes affect diseases? , www.earth.stanford.edu

4)impact of climate change on human infectious diseases , www.siencedirect.com

5)causes and effects of climate change , www.un.org

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037