جهان ، دست بر ماشه

(مکانیسم ماشه ، کابوس ایران)

همه ی تلاشهای دولت بایدن برای احیای برجام ، تاکنون بی نتیجه مانده واظهارات مقامات بلند پایه ی آمریکائی واروپائی درماههای اخیر، حاکی ازقطع امید اروپا وآمریکا به برجام است. اگرچه هیچیک ازطرفهای برجام، یعنی آمریکا ، چین ، فرانسه ، آلمان ، روسیه و انگلیس ، تاکنون اقدامی رسمی برای پایان دادن به برجام انجام نداده اند، اما بنظرمی رسد " مکانیسم ماشه " (snapback) که درقطعنامه ی 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد پیش بینی شده، تیرخلاص به این توافقنامه باشد. مکانیسم ماشه ، به معنی تحمیل مجدد تحریمهای شورای امنیت برایران است که به موجب قطعنامه های قبلی این شورا وضع شده بودند وقطعنامه ی 2231 آنها رالغو کرده بود. مکانیسم ماشه ، شش قطعنامه ی قبلی شورای امنیت ، مرتبط باایران رابه اجراء درمی آورد که محورآنها را بازگرداندن تحریمهای منقضی شده ی سازمان ملل علیه ایران تشکیل می دهد. به موجب این تحریمها ، کشورهای جهان ازتهیه ، فروش ، یاانتقال تجهیزات جنگی به ایران منع می شوند وتهران نیز ازصدورهرگونه سلاح منع می گردد. همچنین ایران از صدورموشک وپهباد یاانجام هرگونه فعالیت مرتبط باموشکهای بالستیک منع می شود. دراین قطعنامه ها ، علاوه برتوقف برنامه ی غنی سازی هسته ای ، کنترل صادرات ، ممنوعیت سفر ، مسدود کردن دارائیها وسایرمحدودیتها برنهادها ، افراد وبانکهای دخیل درفعالیتهای هسته ای وموشکی ایران پیش بینی شده است. درصورت فعال شدن مکانیسم ماشه ، بیشترفعالیتهای هسته ای ایران ، ازجمله آنچه که به موجب برجام مجاز شناخته شده ، باردیگرممنوع خواهد شد. عدم پای بندی به تعهدات برجامی توسط ایران ، موجب فعال شدن مکانیسم ماشه می گردد. اگریک یاچند عضو برجام ، شکایتی رسمی درمورد نقض تعهدات ایران داشته باشند، فرآیند ماشه آغاز می شود ومعافیت ازتحریمهای سازمان ملل ظرف 30 روز برداشته می شود مگرآنکه شورای امنیت ، قطعنامه ای برای ادامه ی آن تصویب کند. البته هرعضودائمی شورامی تواند این قطعنامه راوتو کند. این امر، توقف مکانیسم ماشه رادشوارمی سازد مگرآنکه طرفهائی که آنراآغازکرده اند ، درخواستشان راپس بگیرند. آمریکا یکبار درسال 2020 برای فعال کردن مکانیسم ماشه تلاش کرد اما شورای امنیت ف بدلیل خروج ترامپ ازبرجام ، تقاضای آمریکا رارد کرد. معهذا به نظرمی رسد چون قطعنامه ی 2231 ، سندی مستقل ازبرجام است وبدلیل عضویت آمریکا درشورای امنیت وعلیرغم خروج ازتوافق هسته ای ، این کشورنیزمی تواند باتوسل به این قطعنامه، مکانیسم ماشه رافعال نماید.

اگرچه اکنون فرانسه ، آلمان وانگلیس نیزنسبت به فعالسازی مکانیسم ماشه نظرمساعددارند اما ترجیح می دهند که مسئله ازطریق بازگشت آمریکا به برجام وانجام مذاکرات چند جانبه درچهارچوب آن، حل وفصل گردد. معهذا ، توقف طولانی مدت مذاکرات ازیکسو و عملکرد ایران درنقض فاحش تعهدات برجامی ازسوی دیگر، احتمال فعالسازی مکانیسم ماشه راتقویت کرده است. بااجرای مکانیسم ماشه ، سه کشوراروپائی عضو برجام ، همراه باآمریکا ومتحدینشان ، بسرعت تدابیری رابرای متوقف کردن حرکت ایران به سوی ساخت سلاح هسته ای وکمک تسلیحاتی ایران به روسیه درجنگ اوکراین ، اتخاذ خواهند نمود. دراینکه ایران ، تعهدات برجامی خود رازیرپاگذاشته ، جای تردید نیست. این کشور ، به غنی سازی بیشتراز60 درصد اورانیوم مبادرت ورزیده ، سانتریفیوژهای پیشرفته رابکارگرفته ونظارت آژانس بین المللی انرژی اتمی رابرفعالیتهای اتمی خویش ، محدود کرده است. هریک ازاین موارد می تواند به تنهائی، برای فعالسازی مکانیسم ماشه کافی باشد. علاوه براین ، ارسال موشک وپهبادهای ایرانی به کشورهای منطقه نیزنقض فاحش تعهدات ایران می باشد. ازسوی دیگر، محدودیتهائی که قطعنامه ی 2231 درزمینه ی تسلیحاتی برایران وضع کرده ، یکی پس ازدیگری پایان می گیرند. تحریم تسلیحاتی ایران درسال 2020 به پایان رسید وممنوعیت صدورسلاح نیزتا چند ماه دیگربه پایان می رسد. بقیه ی محدودیتهای ایران نیزتاسال 2025 پایان می گیرند که مکانیسم ماشه نیزازآن جمله می باشد. عمراغلب تحریمهای یکجانبه ی اروپابرایران نیز روبه پایان است واغلب آنها تاسال 2031 برچیده می شوند. بنابراین ، عوامل متعددی ، اروپا رابسوی مکانیسم ماشه سوق می دهد. اروپائیها تمایل دارند قبل ازبه سررسیدن عمر مکانیسم ماشه، ایران رابخاطر بد عهدی ها وسوء رفتارش گوشمالی دهند. فشارهای داخلی وفشارآمریکائیها نیزدراین امر بی تاثیرنمی باشد.

اما اجرای مکانیسم ماشه ، پیامدهای مستقیم وغیرمستقیم فراوانی دارد. به موجب قطعنامه ی2231، بااجرای مکانیسم ماشه ، قطعنامه های 1696 ، 1737 ، 1747 ، 1803 ، 1835 ، و 1929 ، بطورخودکار فعال می شوند. اما ازآنجائیکه احتمالاً چین وروسیه ، به این روند تن نخواهند داد، دامنه ی این قطعنامه ها بسیارمحدودترازقبل خواهد شد. درنخستین گام ، تمام دارائیهای شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران ، شرکتهای وابسته به آن ، واشخاص حقیقی که بااین شرکت درارتباط باشند، به موجب قطعنامه ی 1929 ، بلوکه می شود. همچنین ازکشورهای جهان خواسته می شود تاهمه ی محموله هائی را که ازخاک آنها، به مقصد ایران عبورمی کنند ، مورد بازرسی قراردهند تا حاوی اقلام ممنوعه نباشند. این قطعنامه ها ، همچنین ازهمه ی کشورها می خواهند که ازسوختگیری کشتیهای حامل اقلام ممنوعه برای ایران ، دربنادرخود ، امتناع ورزند. مکانیسم ماشه تحریم عمومی تسلیحاتی ایران رادوباره برقرارمی کند که به معنی ممنوعیت نقل وانتقال هرگونه سلاح وآموزش نظامی برای یا توسط ایران می باشد.ایران نمی تواند سلاح دراختیاردیگرکشورها قراردهد. البته ازآنجائیکه کشتیرانی جمهوری اسلامی ، مدتهاست تحت تحریمهای ثانویه ی آمریکاقراردارد، فعال شدن مکانیسم ماشه ، تغییرچندانی دروضع آن ایجاد نخواهد کرد. مکانیسم ماشه ، تحریمهای هدفمند سازمان ملل متحد را علیه 78 سازمان و43 فرد حقیقی ایران برقرارمی نماید. معهذا این تحریمها ، دامنه ی محدودی خواهند داشت زیرا اولاً ، بخش بزرگی ازاین سازمانها ( 61 سازمان) وافراد (23 نفر) ، همچنان به موجب قطعنامه ی 2231 ، تحت تحریم قرارداشته اند. ثانیاً ، اکثراین سازمانها وافراد، تحت تحریمهای ثانویه ی آمریکا قراردارند ولذا ، دسترسی آنها به منابع خارجی، صرفنظرازموضع سازمان ملل متحد، بسیارمحدود می ماند. ثالثاً ، اکثراین تحریمها ، عمرمحدودی دارند وبسیارنیزکهنه شده اند. بسیاری ازافرادی که ازآنها درتحریمهای مزبور نام برده می شود ، یامرده اند ،یا بازنشسته شده اند ویابه پستهای دیگرگمارده شده اند. قطعنامه ی 1929 ، آندسته ازکشورهای جهان را که مجوز انجام عملیات بانکی به بانکهای ایرانی درخاک خود بدهند ، مجازات می کند واین به معنی تعطیلی چند شعبه ی محدود بانکهای ایرانی درخارج ازکشورمی باشد.

عملی شدن شش قطعنامه ی سابق شورای امنیت ، درموقعیت حقوقی برنامه ی هسته ای وموشکی ایران ، تغییراساسی ایجاد می کند. به موجب قطعنامه ی 1737 ، ایران باید کلیه ی فعالیتهای غنی سازی وفرآوری مجدد اورانیوم رامتوقف کند ،پروژه های مربوط به آب سنگین رانیزتعطیل نماید، وپروتکل الحاقی رانیز تصویب واجراء نماید. ازنظرموشکی نیز متن قطعنامه ی 1929 به اندازه ی کافی گویاست وایران می خواهد که هرگونه فعالیت درزمینه ی تکنولوژی موشکی بالستیک رامتوقف نماید. الزامهای موشکی نهفته دراین قطعنامه ، بسیارقاطع تراز الزامهای قطعنامه ی 2231 می باشد که جنبه ی توصیه دارند. بااجرای مکانیسم ماشه ، سازوکارهای نظارتی موثرنیزفعال می شوند وازجمله ی آنها می توان به کمیته ی نظارت براجرای شش قطعنامه ی شورای امنیت ، معروف به " کمیته ی 1737 " اشاره کرد که باید گزارشهای منظمی را دراین مورد ، تقدیم شورای امنیت کند. اما اجرای مکانیسم ماشه ، درخلاء صورت نمی گیرد ومواضع وعملکردهای بازیگران اصلی ، احتمالاً برنتیجه ی نهائی آن تاثیرمی گذارد. اگرچه میزان این تاثیر، قابل پیش بینی نیست اما چند احتمال را ازهم اکنون می توان درنظرداشت. فعالسازی مکانیسم ماشه ، به معنی اعمال مجدد تحریمهای اروپائی است که قبل ازبرجام درموردایران وضع شدند و پس ازبرجام به حال تعلیق درآمدند. تحریم سیستم بانکی ، بیمه ، نفت ، گاز ، کشتیرانی ، ازجمله ی مهمترین آنها می باشند. دراین صورت ، کشورهای اروپائی خواهند توانست دامنه ی این تحریمها را گسترش داده وآنرابه بخش های هسته ای وموشکی وپهبادی نیزبکشانند.

اجرای مکانیسم ماشه ، به معنی بستن پرونده ی برجام است. دراین صورت ، ایران دیگرمجبورنیست برخی محدودیتهای سیاسی وفنّی را برای حفظ برجام ، رعایت نماید. غنی سازی اورانیوم تا سطح ساخت سلاح اتمی ، محدود سازی بیشتر وظائف نظارتی آژانس بین المللی انرژی اتمی ، خروج از ان پی تی ، وتشدید فعالیتهای مخفیانه برای ساخت سلاح اتمی ، ازجمله اقدامات تلافی جویانه ی ایران خواهند بود. جمهوری اسلامی احتمالاً برفعالیتهای بی ثبات کننده ی خود درخلیج فارس وخاورمیانه نیزخواهد افزود. این اقدامات ایران، حتماً باعکس العمل جامعه ی جهانی روبرو خواهد شد. اسرائیل احتمالاً برعملیات مخفیانه واقدامات نظامی خود برعلیه ایران می افزاید واین دورباطل ، تابروزیک بحران نظامی یاجنگ منطقه ای ادامه خواهد یافت. ازسوی دیگر، درغیاب مکانیسم ماشه نیزایران همچنان به اقدامات خطرناک خویش ادامه خواهد داد.درگذشته نیز به یادداریم که ایران ، همزمان با جریان مذاکرات هسته ای، به پیشرفت درجهت دستیابی به سلاح هسته ای وتولید موشکهای دوربرد قادربه حمل کلاهک اتمی، ادامه می داد. درآن زمان ، ایران که احساس کرده بود اعمالش بدون مجازات می ماند ، باگستاخی بیشتر به تهاجم درمنطقه پرداخت.ازسوی دیگر، رقبای ایران درمنطقه نیز، اکنون اگرازپاسخ غرب به اقدامات تهاجمی ایران درمنطقه نامید شوند ، بطوریکجانبه وارد عمل خواهند شد. وزیرخارجه ی اسرائیل چندی پیش درمصاحبه ای گفت که انتظاردارد غرب ، تاقبل ازاجلاس هفتاد وهشتم مجمع عمومی سازمان ملل متحد درسپتامبر2023 ، مکانیسم ماشه رافعال سازد. به گفته ی او ، ایران اکنون سطح اورانیوم غنی شده ی خودرا به 84 درصد رسانده که با90 درصد موردنیاز برای ساخت بمب اتمی فاصله ای ندارد:" آمریکا واروپا نمی توانند دست روی دست بگذارند و نظاره گراین اعمال ایران باقی بمانند. ایران به ساخت سلاح اتمی بسیارنزدیک شده وروسیه رادرجنگ اوکراین، تدارک نظامی میکند... برای اسرائیل همه ی گزینه ها، ازجمله گزینه ی نظامی روی میزاست اما آمریکا ودیگرکشورها نیزباید تهدید نظامی خودرا روی میزبگذارند. جمهوری اسلامی، غده ای سرطانی است که ثبات وامنیت جهان راتهدید می کند." معهذا ، بزرگترین خطر فعالسازی مکانیسم ماشه ، بروزبحران همه جانبه درمنطقه وخروج کنترل آن ازدست قدرتهای جهانی است. بحران درخلیج فارس ، تدارک انرژی برای جهان را مختل خواهد کرد واروپا راکه بدلیل بحران اوکراین ، درتنگنای انرژی قراردارد دچارمشکل خواهد نمود.

اما فعالسازی مکانیسم ماشه ، مانع ازحرکت ایران بسوی بمب اتمی نخواهد شد وتاثیرچندانی نیزبراقتصاد ورشکسته ی این کشور نخواهد گذاشت. اما حفظ برجام ، بازرسی ها ومحدودیتهای ایران رااحیاء کرده واین کشوررابه رعایت برخی هنجارهای بین المللی وادارخواهد کرد. برجام همچنین چهارچوب دیپلماتیک لازم رابرای فعالیتهای سیاسی آمریکا وغرب فراهم می آورد. درعین حال ، برجام فقط به مسائل اتمی محدود نمی شود ومسائل موشکی وپهبادی ایران رانیز کم وبیش دربرمی گیرد. ازآنجائیکه صدورموشک وپهباد به کشورها وبازیگران غیردولتی منطقه ، ثبات خاورمیانه وجهان رابه خطرمی اندازد ، برجام می تواند تاحدودی این روند راکنترل کند. البته مکانیسم ماشه نیزمی تواند ازطریق تقویت بازرسی ها ، تحریم شرکت کشتیرانی ایران ، وممنوعیت سوختگیری شناورهای ایرانی ، مانع قاچاق شلاح توسط ایران گردد. به هرحال ، چند ماه آینده ، برای برنامه ی هسته ای وآینده ی جمهوری اسلامی ، بسیارتعیین کننده است. فعالسازی مکانیسم ماشه ، زمینه رابرای اقدامات همه جانبه ی جهانی وارجاع پرونده ی ایران به شورای امنیت توسط آژانس بین المللی انرژی اتمی آماده می کند. دراین صورت ،اگرپرونده ی ایران ، مصداق فصل هفتم منشورملل متحد قرارگیرد، یک ائتلاف بین المللی علیه ایران شکل خواهد گرفت که می تواند موجودیت جمهوری اسلامی رادرمعرض خطرقراردهد. درعین حال به نظرمی رسد آمریکا وشخص بایدن ، هنوزبه یافتن راهی برای مصالحه باایران امیدواراست ودولت اوآماده است تحریمهای جهانی و مصالح خیزش انقلابی اخیرایران را وجه المصالحه باایران قراردهد. به گفته ی وزیرخارجه ی ایران ، آمریکاازطریق عراق ، با جمهوری اسلامی درتماس است وپیامهائی رامبادله می کند. معهذا موانعی برسرراه این توافق وجوددارد که مهمترین آنها ، اهداف متناقضی است که رهبران ایران درعرصه ی سیاست خارجی دنبال می کنند. آنهاازیکسو گروههای نیابتی رامسلح می کنند وازسوی دیگر بادولتهای غربی پای میز مذاکره می نشینند. لذا به نظرمی رسد ، آمریکا برای مذاکره باایران ، باید مجموعه ای ازعوامل رادرنظربگیرد : ازتاریخ وایدئولوژی گرفته تا منافع ژئوپولتیک.

ازنظرتئوری ، اجرای مکانیسم ماشه ممکن است گفتگوهای جدیدرا برای یک توافق بهتردرآینده، تسهیل کند. بااین حال وبه احتمال زیاد ، دررا به روی هرگونه مذاکره ، برای مدت قابل توجهی می بندد و زمینه رابرای ماجراجوئیهای جدید درمنطقه آماده می کند. اگرمذاکرات جدید آغازشود ف روندی بسیارطولانی خواهد داشت. درعین حال ، مهمترین تاثیراقتصادی فعال شدن مکانیسم ماشه ، نمادین خواهد بود. اجرای این مکانیسم ، فقط به آشفتگی های موجود دربازارایران دامن می زند ، سرمایه گذاری داخلی راکاهش می دهد وبه توهّم آرامش دراقتصادایران ، پایان می دهد.

منابع و مآخذ