ف.م.هاشمی

خاورمیانه :

نسل جدید کاریزماتیسم در راه است ؟

بنظرمی رسد درخاورمیانه ی امروز، هیچ حاکمی نهادهای محدود کننده ی قدرت(پارلمان، احزاب ، جامعه ی مدنی و...) رابرنمی تابد. تجربه ی اغلب کشورهای خاورمیانه وشمال آفریقا نشان می دهد که پارلمان دراین منطقه ازجهان ، فقط نقشی نمایشی بازی می کند وازآن فقط به عنوان ابزاری برای مشروعیت بخشیدن به رهبری خودکامه وکاریزماتیک استفاده می شود. توسعه نایافتگی نهادهای دموکراتیک، زنجیره ی بهم پیوسته ی بحرانها ، ودخالت های امپریالیستی، اجازه ی تشکیل ائتلافهای حکومتی وشکل گیری دموکراسی تکثرگرا رادراین منطقه ازجهان نمی دهد وظهوررهبران قدرتمند را تسهیل می کند. این رژیمهای خودکامه چه ویژگیهائی دارند ومشروعیت خود راازکجا کسب می کنند ؟

مشروعیت سلطنت های موروثی ، تقریباً ثابت ومتکی برنهادهای سنتی می باشد. عملکرد این رژیمها ، قابل پیش بینی است وانتخابات، فقط درخدمت مشروعیت بخشیدن به سلطان است ونمایشی است که بانگاه به خارج ، روی صحنه می رود. ازاین نوع حکومت که بگذریم ، آندسته ازحکومتهای خاورمیانه که مشروعیت خودرا ازکاریزماتیسم کسب می کنند، پدیده ی قابل توجهی اند که تاکنون کمتربه آنها پرداخته شده است. این حکومتها، معمولاً به محبوبیت وآبروی شخصی رهبر تکیه می کنند که " ناجی سرزمین پدری " ، " ضامن ثبات " ، " مجاهد راه آزادی " ، و " مدافع ایمان " نامیده می شود. رهبری کاریزما، ساختاراجتماعی خاصی ایجاد می کند که دستگاهی متشکل از کادرها راشامل می شود که منابع را بدستور رهبر هزینه می کنند. آنها بتدریج به یک نوع اشرافیت کاریزماتیک شکل می دهند که براساس وفاداری به رهبرتشکیل می شود ودرسطح اجتماعی ، سیاسی ومذهبی ، حضوری پررنگ می یابد.

رهبرکاریزما ، توسط تیمی ازدستیاران همراهی می شود که ترکیب آن بسیارمهم است زیرا موجب ثبات یا بی ثباتی رژیم گردیده ونیروی انسانی مورد نیازرهبر تامین میکند ویاازتامین آن عاجز می ماند. این تیم است که رهبر را باصطلاح " راه می برد ". رهبر به حمایت نیروهای مسلح ، سرویسهای ویژه ، الیگارشها واحزاب مستظهر است. تجربه ی کشورهای خاورمیانه نشان می دهد که حکومتهای خودکامه ی باثبات ، متکی به سویسهای ویژه ، بوروکراسی حزبی ونخبگان تجاری هستند. رهبری کاریزما ، درعین حال می تواند مترقّی یامحافظه کارباشد وبراین اساس ، مسیرتوسعه ی کشورها شکل می گیرد. رهبری کاریزمای ترقیخواه ، دولت رفاه بخش تشکیل می دهد ،تحولات رادیکال ایجاد می کند، واهداف جاه طلبانه ی داخلی وخارجی رابهم می آمیزد. البته این رادیکالیسم ممکن است به تنشهای منطقه ای دامن بزند .اما توجه کاریزماتیسم محافظه کار، متوجه انسجام رژیم ومشکلات داخلی است. این رهبری ، در عرصه ی سیاست خارجی نیز روش محتاطانه ی جلب متحد واسپانسررادرپیش می گیرد. دراین رژیم، کاریزما برای مشروعیت بخشیدن به خود، تمامی عناصر ارزشمند فرهنگی جامعه را به نفع خویش مصادره می کند وهمه ی عناصر مذموم فرهنگی را به مخالفان نسبت می دهد. اما باخروج رهبر ازصحنه، کشوردچاربحران ومبارزه ی قدرت می شود ومکانیسم انتقال قدرت ، مختل می گردد. پرزیدنت " حسنی مبارک " نتوانست قدرت رابه پسرش" جمال " منتقل کند. احزاب وارگانهای تحت نظراو، ازحل مشکل جانشینی ، عاجزماندند ولذا، ارتش قدم به میدان گذاشت وشرائط انقلابی راکنترل کرد.

نسل اول رهبری کاریزماتیک منطقه که دردهه های 1950 و1960 پدیدارشد، اغلب ازطریق کودتای نظامی به قدرت رسید. بحرانهای داخلی ومبارزات آزادیبخش، رهبرانی رابه قدرت رساند که درادامه ی راه ، دیکتاتوری پیشه کردند. علت این انحطاط نیز ضعف نهادهای مدنی ودموکراتیک بود که وظیفه ی آنها مهارقدرت رهبری می باشد. اما نسل دوم رهبری کاریزماتیک درخاورمیانه ، محافظه کارانی بودند که تحول تدریجی سیستم موجود را مدّ نظرقرارمی دادند وباکمبودها و ضعف های گذشته مماشات می کردند. درآستانه ی بهارعربی ، کاریزماتیسم محافظه کار برخاورمیانه مسلط بود. مصر، سوریه ، عراق والجزائر، نمونه هائی بارز ازاین نوع کاریزماتیسم بودند. تحولات اخیر مصر ، نشان داد که ارتش دراین کشور ودیگرکشورهای خاورمیانه ، هنوز حرف بسیاری برای گفتن دارد. اکنون به نظر میرسد که نسل سوم کاریزماتیسم درخاورمیانه ، درحال ظهوراست ومصر ، لیبی ، عراق وسودان ، پیشتازاین تحول می باشند. ویژگی اصلی این دورازکاریزماتیسم ، همراهی ارتش باساختارهای الیگارشی وآندسته ازگروههای سیاسی است که به منابع مالی سرشار وقابلیتهای شبه نظامی دسترسی دارند.

تغییرات جاری درمنطقه وبروز انقلابات رنگین درجای جای خاورمیانه ، جایگاه انتخابات رابرجسته کرده است. وقتی رهبری کاریزما ، بارای پارلمان یاکودتای نظامی به قدرت می رسد ، باید برای کسب مشروعیت بین المللی ، دائماً خود رابه رای بگذارد. اما ماهیت این رهبری کاریزما ، خصلتی ناپایداردارد. این رهبری تازمانی پایدارمی ماند که بتواند جامعه را نسبت به پیوندهای الهی خود مجاب نماید. درغیراین صورت ، جانشین رهبرکاریزما، ازانتخابات آزاد نیز سربلند بیرون نخواهد آمد. انتخابات سال 2014 مصر که به رژیم عبدالفتاح سی سی مشروعیت بخشید ، نمونه ی بارز این روند می باشد. قبل از انتخابات ، تبلیغات گسترده ای پیرامون شخصیت سی سی انجام گرفت که او را " ناجی ملت " ، و "جانشین جمال عبدالناصر" معرفی می کرد. حاصل این تبلیغات ، پیروزی قاطع سی سی درانتخابات بود. تحول سیستمهای سیاسی درخاورمیانه ، ممکن است حتی به ظهور رهبری حزبی بیانجامد. " ماکس وبر" (M.Weber) فرآیند شکل گیری کاریزماتیسم حزبی راچنین توضیح می دهد : " نخبگان حزبی ، برشخصیت رهبر وقابلیتهای فردی او تاکید می ورزند وآنرا در رای خود نشان می دهند. برای آنها، برنامه ، ازالویت بعدی برخورداراست واین به معنی تسلط کاریزماتیسم برحزب می باشد." رجب طیب اردوغان، نمونه ی بارز این نوع رهبری می باشد. اودرسال 2001 ، حزب اسلامگرای " عدالت وتوسعه"(AKP ) راتاسیس کرد ودرانتخابات پارلمانی سال 2002 به پیروزی رسید وسال بعد ، نخست وزیر شد. اردوغان درسال 2014 ، بااصلاح قانون اساسی، قدرت رادردست رئیس جمهور متمرکزکرد وخود برنده ی انتخابات مستقیم ریاست جمهوری شد.

نقطه ی ضعف بزرگ کاریزماتیسم نسل سوم درخاورمیانه ، به تداوم آن مربوط می شود.. حکومتهای کاریزماتیک درخاورمیانه ی امروز، چندان پایدارنیستند وپارلمان درآنها نقشی کمرنگ دارد ووظیفه ی آن فقط مشروعیت بخشیدن به رهبراست. اگراین حکومتها دچاربحران شوند ، بازهم ارتش نقش اصلی رادر برونرفت ازبحرانبرعهده می گیرد. لذا ماهیت نسل سوم کاریزماتیسم درخاورمیانه ، ارتجاعی است. درشرائط امروز خاورمیانه ، ظهورکاریزماتیسم مترقی ، بسیاربعید به نظرمی رسد وفقط منوط به مدرنیزاسیون گسترده ی منطقه است. دراین رابطه باید به شخصیت " محمد بن سلمان" ولیعهد عربستان نیزاشاره کنیم که علیرغم نظرات اصلاح طلبانه اش ، مشروعیت خویش راازسلطنت موروثی می گیرد ونه ازکاریزماتیسم شخصی یاحمایت مردمی. به غیرازعربستان ، هم اکنون رژیمهای کاریزماتیک محافظه کاری درمنطقه ی خاورمیانه حاکم اند که پس ازبهارعربی، همچنان قدرت رادردست دارند. نسل سوم رهبران کاریزما درمنطقه، اگرچه به ثبات نسبی مناسبات بین المللی کمک می کند اما، ازآنجائیکه معضلات اجتماعی ،اقتصادی وسیاسی را لاینحل باقی می گذارد ، درمیان مدت ، زمینه ساز موج جدید بی ثباتی درمنطقه خواهد شد.

منابع ومآخذ

1)CHARISMATIC leadership in EGYPT , www.open.metu.edu.tr

2)what is charismatic leadership ? , www.leaders.com

3)Max Webers charismatic democracy , www.bloomsburycollections.com

4)A new generation of charismatic leadership in the middle east and north Africa , www.valdaiclub.com

5) charismatic leadership in middleeast and north Africa , www.vestnik.magimo.ru

کمک مالی به کارت بانکی شماره8732-9635-9973-6037

Like

Comment

Share