ف.م.هاشمی

چنگیزآیتماتف و " رئالیسم جادوئی "

( امیدها وحسرتهای یک انسان )

چنگیزآیتماتوف (chingiz T.Aitmatov) نویسنده ی برجسته ی قرقیز ، خدمات بزرگی به ادبیات شوروی وجهان کرد. تمامی آثار آیتماتوف ، سرشاراز نقش مایه های اساطیری وحماسی است. بی دلیل نیست که سبک اورا " رئالیسم جادوئی سوسیالیستی" (imagical socialist realism) نامیده اند. اکنون درآستانه ی نود وششمین سالگرد تولد این نویسنده ی توانا ،مروری بر زندگی وآثار او داشته باشیم.

چنگیز تورکویچ آیتماتوف ، در12 دسامبر سال 1928 درروستای " شه کر"(sheker) درقرقیزستان ودریک خانواده ی کارگری عضوحزب کمونیست بدنیا آمد.درسال 1937 ، پدرش که دبیردوم حزب کمونیست قرقیزستان ووزیرکشاورزی این جمهوری بود، درجریان تصفیه های استالینی ، همراه با 137 روشنفکر قرقیز ، دستگیر وسال بعد بعنوان " دشمن مردم " اعدام ودر گوری جمعی به خاک سپرده شد. مادرش بعنوان همسر دشمن مردم ، مورد بی مهری فراوان قرارگرفت وبارسنگین سرپرستی چنگیزرا، همراه با مادربزرگش بدوش کشید. خانواده ی چنگیز، به زبانهای روسی وقرقیزی مسلط بودند وتسلط به این دو زبان ، درآثار چنگیزآیتماتوف هویداست. چنگیز در14 سالگی ، به دبیری شورای روستا برگزیده شد ودرسال 1948 ، پس ازاتمام آموزشگاه کشاورزی ، وارد انستیتوی کشاورزی شد وسال1953 ازآن فارغ التحصیل گردید.

چنگیزازسال 1952 داستانهای کوتاه خود رابه زبان قرقیزی منتشرکرد وپس ازفارغ التحصیلی از دانشگاه ، به مدت 3 سال درانستیتوی تحقیقات دام مشغول بکارشد ودرعین عال ، به انتشارداستانهایش ادامه داد. درسال 1956 آیتماتوف وارد دوره ی عالی ادبیات مسکو گردید ودرسال پایانی این دوره، داستان " چهره به چهره "(face to face) رادرنشریه ی " اکتبر " به چاپ رساند. داستانهای دیگر چنگیز نیز دراین نشریه به چاپ رسیدند. انتشار داستان " جمیله " ، نقطه ی عطفی درکارآیتماتوف بود وبرای او شهرت جهانی به همراه آورد. راوی این داستان ، نوجوان 15 ساله ای است که بازبانی تغزّلی ، طبیعت ، وعادات مردم رابه تصویرمی کشد وآنرا نقد می کند. جمیله داستانی عاشقانه ازسالهای جنگ جهانی دوم است که بیانگر ایستادگی دربرابرسنتها می باشد. " لوئی آراگون " شاعر ونویسنده ی شهیرفرانسوی ، داستان جمیله را ، پس از رمان " رومئو وژولیت " اثر شکسپیر ، زیباترین داستان عشقی جهان نامیده است. درواقع ، چنگیزآیتماتوف ، به حماسه های فولکلوریک عشق می ورزد وقهرمانان داستانهایش را ازمیان افرادی برمی گزیند که بابی عدالتی وظلم می جنگند.(1)

آیتماتوف ازسال 1958 تا1966 ، خبرنگار روزنامه ی " پراودا" بود وپس ازاتمام دانشگاه ، بعنوان روزنامه نگار درشهر " فرونزه " (Frunze) به کارپرداخت ودرفاصله ی ذدهه ی 1960 تا 1980، به عضویت شورایعالی اتحاد شوروی درآمد وعضو هیئت تحریریه ی نشریه ی ادبی " نووی میر " (Novy Mir) شد. چنگیزآیتماتوف درسال 1963 ، " مجموعه داستان کوهستان واستپ " رامنتشر کرد وبخاطرآن ، جایزه ی " لنین " رادریافت نمود. داستانهای " نهالک روسری قرمزمن" ، " معلم اول " ، و " زمین مادر " ، پس ازآن منتشرشدند. معلم اول ، حکایت زندگی واقعی مردم قرقیز است وسختیهای زندگی ایشان رادرسالهای پس از جنگ جهانی دوم منعکس می کند. قهرمان داستان ، به ده بازمی گردد ومشغول تدریس می شود اما دائی دختر یتیمی بنام " التین آی " ، مانع تحصیل وی می شود ولی بامقاومت دخترروبرو می گردد. همه ی داستانهای چنگیزآیتماتوف ، روایت زندگی مردم عادی روستاست. اوتا سال 1965 فقط به زبان قرقیزی می نوشت ونخستین داستانی که به زبان روسی منشرکرد "الوداع گل ساری" بود که یک داستان حماسی قوی است. درسال 1973 نمایشنامه ی " صعود به قلّه ی فوجی " رانوشت که در تئاتر sovermennik به روی صحنه رفت وبااستقبال فراوان روبروشد. آیتماتوف درسال 1980 ، نخستین رمان بلند خودرا بزبان روسی تحت عنوان " روزی به بلندای یک قرن " منتشرکرد که آمیزه ای از واقعیت وتخیّل است وداستان آن درسه زمان گذشته ، حال وآینده اتفاق می افتد. روزی به بلندای یک قرن ، نامزد دریافت جایزه ی نوبل شد اما بعلت کارشکنی لابی صهیونیستی ، ازدریافت این جایزه بازماند. حوادث این داستان دریک ایستگاه دورافتاده ی راه آهن درقلب استپهای شوروی اتفاق می افتد. مردم این ایستگاه ، علیرغم شرائط دشوارزندگی ، تمام توان خودرا بکارمی گیرند تا جریان عادی زندگی ازغرب به شرق وبالعکس رازنده نگهدارند. درآخرین روزهای حیات شوروی ، چنگیزآیتماتوف مشاور میخائیل گورباچف بود.

چنگیزآیتماتوف ، دوبارازدواج کرد. بانخستین همسرش دردوران دانشجوئی آشنا شد وعلاقه ی اوبه ادبیات ،چنگیزرامفتون وی ساخت. حاصل این ازدواج ، دوپسر بنامهای " سنجار " و " عسکر" بود. اما به مرور زمان ، این عشق کمرنگ شد و چنگیزبه یک بالرین بیوه نرد عشق باخت. این دوعلیرغم 14 سال زندگی مشترک ، هیچگاه بطوررسمی ازدواج نکردند. همسردوم آیتماتوف درسال 1973 ، ازسرطان سینه جان باخت واین حادثه ، ضربه ای هولناک برچنگیزواردآورد که درآثاربعدی اومنعکس گردید. دریکی ازروزهای سرد زمستان ، چنگیز دچارسرماخوردگی شد واین بیماری شدت گرفت تابه آنفولانزای حادّ تبدیل شد وکلیه های اوراازکارانداخت. باوخامت بیماری ، نویسنده برای درمان راهی آلمان شد اما یک ماه بعد، پزشکان ازاو قطع امید کردند. سرانجام چنگیزآیتماتوف در 10 ژوئن سال 2008 ، درسن 79 سالگی درگذشت وپیکرش درگورستان مرکزی شهر بیشکک پایتخت قرقیزستان ، به خاک سپرده شد.(2)

آیتماتوف ، بانبوغ ذاتی ودیدگاه تازه ی خود ، ادبیات شوروی رادگدگون کرد. قهرمانان داستانهای آیتماتوف ، انسانهای سخت کوش وقدرتمندی هستند که باوسواسی روانشناسانه وشاعرانه به تصویر کشیده می شوند.این قهرمانان ، شخصیتهای مثبتی هستند که عشق به مردم ، به حیوانات وبه طبیعت ، ازخصائص آنهاست. آیتماتوف ، دهه های پایانی قرن بیستم رادرپست سردبیری " مجله ی ادبیات خارجی " وسپس سفیرشوروی و روسیه دربلژیک ، هلند ولوکزامبورگ سپری کرد ومدتی نیز سفیرشوروی درفرانسه بود. داستانهای " ابرسفید چنگیزخان " ، " توراکاساندرو" ، "داستانهای کوتاه " ، و" کودکی درقرقیزستان "، در سالهای پس ازشوروی ودرخارج ازکشوربه نگارش درآمدند. آخرین رمان چنگیزآیتماتوف بنام " وقتی کوهها فرومی ریزند" درسال 2006 منتشر شد وتحت عنوان " پلنگ برفی " (snow leopard – گونه ای حفاظت شده که نماد ارتفاعات آسیای میانه می باشد) به آلمانی ترجمه ومنتشرگردید.

آیتماتوف فعالیتهای مدنی فراوانی داشت . اوازدهه ی 1960 تا1980 ، دبیراول اتحادیه ی فیلمبرداران قرقیزستان وازدهه ی 1970 تا1990 نیز، دبیراتحادیه ی نویسندگان شوروی بود. آیتماتوف درسال 1986 به دبیراولی اتحادیه ی نویسندگان قرقیزستان انتخاب شد.آثارآیتماتوف به 20 زبان زنده ی دنیا ترجمه ودر128 کشور جهان منتشر گردیده است. گذرگاه سخت ، معلم اول ، چشم شتر ، اشتیاق ، طنین عشق ، کشتی سپید ، وصعود به قلّه ی فوجی ، ازجمله ی 20 فیلمی است که تاکنون ازآثار چنگیزآیتماتوف ساخته شده است. چنگیز آیتماتوف درطول حیات حرفه ای خود، برنده ی 46 جایزه ی بزرگ داخلی وبین المللی گردید که جوائز قهرمان کارسوسیالیستی ، لنین ، نشان انقلاب اکتبر ، نشان پرچم کار ، نشان دوستی ملتها ، جایزه ی باواریا ، وجایزه ی ویکتورهوگو ، ازجمله ی آنهاست. جایزه ی فستیوال فیلم برلین ، وجایزه ی بزرگ فستیوال سراسری فیلم شوروی نیز به فیلمهائی تعلق گرفت که ازروی آثار آیتماتف ساخته شده اند.(3)

اکنون ، میدان مرکزی شهر بیشکک بنام چنگیزآیتماتوف نامگذاری شده وازسال نیزجایزه ی بین المللی چنگیزآیتماتوف درلندن بنیان نهاده شد که توسط آکادمی آیتماتوف درلندن وباانتخاب یک هیئت داوری متشکل از اندیشمندان بریتانیائی ، آلمانی ، روس وقزاق ، به نویسندگانی اهداء می شود که میراث فرهنگی آسیای میانه راپاس بدارند وآنرا درآثارخویش منعکس نمایند. عسکر ، یکی ازفرزندان چنگیزآیتماتوف ، ازسال تا ، وزیرخارجه ی قرقیزستان بود ودخترش شیرین نیز مدتی نماینده ی پارلمان این کشوربود. آیتماتوف ، عضو کلوپ رم ، آکادمی علوم اروپا ، وآکادمی جهانی علم وهنربود. شاهکارهای آیتماتوف که ازشهرت جهانی برخوردارند عبارتند از : جمیله (1958) ، معلم اول (1967) ، الوداع گل ساری(1967)، کشتی سپید(1972) ، و روزی به بلندای یک قرن(1988) . (4)

زیرنویس

1)Chingiz Aitmatov biography , www.imdb.com

2)Chingiz Aitmatov , www.mylandrover.ru

3)on Chingiz Aitmatov , www.socialistvoice.ie

4)Chyngyz Aitmatov is the most famous Kyrgyz person , www.central-asia.guild

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037

Like

Comment

Share