ف.م.هاشمی

روابط بانکی ایران – روسیه

( ظرفیتها و محدودیتها )

روابط بانکی ومالی بین ایران وروسیه ، درسالیان اخیر ، تحت تاثیر چند عامل گسترش پیدا کرده است واین ، درتاریخ روابط دوکشور ، بی سابقه می باشد. بنظرمی رسد حداقل 4 عامل دراین امر بی تاثیر نبوده است . اول ، انعقاد قرارداد تجارت ترجیحی میان ایران واتحادیه ی اقتصادی اوراسیا(EAEU) که درآن ایجاد منطقه ی آزاد تجاری میان دوطرف پیش بینی شده است؛ دوم ، ادامه ی تحریمهای فلج کننده ی آمریکا علیه ایران وآینده ی مبهم " برجام " (TCPOA؛ سوم ، تداوم سیاسن حسن همجواری واتخاذ دیپلماسی اقتصادی توسط دولت جدید ایران ؛ وچهارم ، جنگ دراوکراین وتحریمهای گسترده ی غرب علیه روسیه.

بدیهی است که توسعه ی روابط اقتصادی، درغیاب سیستم " سویفت " (SWIFT) ، بسیاردشواراست وانجام مبادلات تجاری به روبل و ریال ( بجای دلار ) نیزمستلزم ایجاد مکانیسمهای جدید بانکی بین دوکشورمی باشد.البته ایجاد این مکانیسمها نیز به آسانی میسّر نیست. معهذا بخش عمده ی این بار، اکنون بردوش بانک تجاری " میر " (MIR) گذاشته شده که درواقع ، شعبه ی بانک ملی ایران درروسیه است.سیستمهای پیامرسان بانکی ایران (SEPAM) وروسیه (SPSF) که معادل روسی سویفت می باشد ، به یکدیگرمتصل شده و دوکشوردرتلاشند تاسیستم پرداخت " شتاب " رانیز به سیستم پرداخت " میر " متصل نمایند. سیستم مالی وکارت اعتباری " میر " ، اکنون جایگزین کارتهای اعتباری غرب مانند " ویزا کارت " و " مسترکارت " گردیده است. تاسال گذشته ، بیش از 112 میلیون کارت میر درمیان مشتریان بانکی توزیع شده بود وامروزه ، 50 درصد مردم روسیه ، حداقل یک عدد ازاین کارت را در اختیار دارند وبیش از 25 درصد معاملات مالی دراین کشورنیز ازطریق این سیستم انجام می گیرد. به غیرازروسیه ، بانکهای متعددی درترکیه ، ویتنام ، ارمنستان ، ازبکستان ، بلاروس ، قزاقستان ، قرقیزستان ، تاجیکستان ، اوستیای جنوبی ، و آبخازیا ، کارت اعتباری میر راپذیرفته اند. پس ازآغازجنگ اوکراین ، ایران نیزتمایل خودرابه پیوستن به این سیستم اعلام کرد وبرای نخستین بار پس ازانقلاب ، به یک بانک خارجی ، یعنی بانک VTB، که دومین بانک بزرگ روسیه است ، اجازه ی فعالیت درایران داد. دوبانک ایرانی نیز سرگرم گشایش شعب خود درروسیه می باشند.

اما همکاری مالی وبانکی میان ایران وروسیه ، دچارمحدودیتهائی است که محدودیتهای صادراتی ایران ، اختلاف ارزش روبل وریال درسیستم بانکی وبازارآزاد ، نوسان فاحش ارزش روبل وریال دربرابر دلارآمریکا ، وشکاف عمیق میان ارزش صادرات وواردات دوکشور( یک به چهار به نفع روسیه ) ازآن جمله می باشند. نخستین گام برای رفع این چالشها ، نزدیک کردن قدرت خرید ریال به روبل، توسط بانک میر می باشد. دوکشورتحت تحریم ، باید ثبات رابه بازار ارز بازگردانند تاشرکتهای روسی بتوانند بدهیهای خودرا باسرمایه گذاری درایران تسویه نمایند وبالعکس ، تادیگرنیازی به به تبدیل روبل وریال به یکدیگرنباشد. ازسوی دیگر ، قرارداد تجارت ترجیحی بااتحادیه ی اقتصادی اوراسیا ، که ازاکتبر2019 به اجراء درآمده ، کاهش تعرفه ی 862 قلم کالا راشامل می شود که 502 قلم آنها ، کالاهای صادراتی ایران به کشورهای عضو اتحادیه ی اقتصادی اوراسیا می باشد. این قرارداد، حجم تجارت میان دوطرف را تاحدّ قابل ملاحظه ای افزایش داده است. تنها درسال 2020-2019 ، برتجارت دوطرف 84 درصد افزوده شد که بخش عمده ی آن به تجارت باارمنستان، روسیه ، بلاروس ، قزاقستان وقرقیزستان مربوط می شد. درعین حال ، 80 درصد افزایش ارزش این تجارت ، مربوط به ایران وروسیه بود. این افزایش، اقتضاء می کرد که مکانیسمهای جدید بانکی میان دوطرف برقرارگردد. ازسوی دیگر ، پس ازدوسال مذاکره ی فنّی وتخصصی درباره ی ایجاد بازارآزاد تجاری ، درسال 2022 دراین باره توافق حاصل شد که احتمالاً تاپایان سال 2023 ، عملی خواهد گردید. براساس این توافق ، اقلام شامل حال کاهش تعرفه ی گمرکی ، از850 به 8000 قلم افزایش خواهد یافت. بدیهی است که اجرای این قرارداد، بدون گسترش همکاریهای مالی وبانکی بین ایران وروسیه ، ممکن نیست . (1)

تحریمهای یکجانبه ی آمریکا ، بیشترین ضربه را برصادرات نفت ایران وسیستم بانکی این کشور وارده آورده است. باآنکه سیاست " حداکثرفشار " ، پس ازدولت ترامپ عملاً متوقف شده اما ، تحریمها هنوز برقرارند. ازسوی دیگر ، تلاشها برای احیای برجام ، تاکنون بی نتیجه مانده ودوطرف ، بجز برخی توافقهای جزئی مانند مبادله ی زندانیان و آزادسازی بخش کوچکی از پولهای بلوکه شده ی ایران، دستاوردی نداشته اند. بدیهی است که تداوم تحریمها ، ایران رابسوی معاملات پایاپای هدایت می کند. این معاملات درعرصه ی تجاری وبانکی ، باپولهای ملی همسایگان ، ازجمله دینار و روبل انجام می گیرد. دراین شرائط ، تبادل بانکی روبل وریال بین روسیه وایران ، وحذف دلار ازمعاملات طرفین ، مستلزم ایجاد مکانیسمهای جدید بانکی دردوکشوراست. بعلاوه ، رویکردها وسیاستهای دولت جدید ایران ، بردومحور " همسایگی " و " دیپلماسی اقتصادی " قرارگرفته که به معنی گسترش روابط باهمسایگان ، بویژه روسیه وچین ، ارتقاء همکاری بااتحادیه ی اوراسیا وتبدیل آن به قرارداد تجارت آزاد، عضویت کامل درپیمان شانگهای ، وتلاش برای پیوستن به بریکس( که اخیراً حاصل شد ) می باشد. بااجرای این سیاستها ، رویکرد " نگاه به شرق " ، پس ازدهه ها کشمکش، کامل می شود وبه کرسی می نشیند. توسعه ی همکاریهای بانکی ومالی میان ایران وروسیه ، بخشی ازاین پروسه است که باجدیّت دنبال می شود.

چهارمین عامل تاثیرگذار برروابط ایران وروسیه ، ادامه ی جنگ دراوکراین وگسترش تحریمهای غرب علیه روسیه است. ادامه ی جنگ دراوکراین ،وپیامدهای آن برای سیاست جهانی ، تاثیرقابل ملاحظه ای برروابط تهران – مسکو داشته وراه رابرای توسعه ی همکاریهای دوکشور هموارکرده است. البته این همکاری ، ازسالها قبل ازجنگ اوکراین آغازشده بود وجنگ ، فقط آنراتسریع کرد. قطع ارتباط روسیه با سویفت ، موجب شد که این کشور روی پای خود بایستد. اکنون روسیه تلاش می کند تاسیستم تبادلات بین بانکی خود (SPFS) راکه ازسال 2014 باهدف جایگزینی سیستم سویفت ایجاد شده ، به بریکس ، سازمان همکاری شانگهای واتحادیه ی اقتصادی اوراسیا ، پیوند بزند. ازآنجائیکه ایران نیز بدلیل تحریمهای غرب وقطع ارتباط باسویفت ، ازشرائط مشابه روسیه برخورداراست ، لذا نامزد پیوستن به سیستم مبادلات بین بانکی روسیه می باشد. بنابراین ، گسترش روابط پولی وبانکی دوطرف ، فقط تمایل تهران نیست بلکه مسکو نیز دلائل مهمی برای آن دارد.(2)

براین اساس ، نقش بانک تجاری میر ، درهمکاری بانکی دوکشور، پررنگتر می شود. صد در صد سهام این بانک ، متعلق به بانک ملی ایران است که بامجوز بانک مرکزی روسیه افتتاح گردید وکارخود رااز ژانویه 2002 آغازکرد وهرروز نقش بیشتری درمبادلات دوکشور برعهده می گیرد. شعب جدیدی ازاین بانک در مسکو ، غازان ، و آستراخان دائرگردیده است. این بانک درحال حاضر ، خدمات مختلف بانکی ازقبیل گشایش حساب بانکی برای شهروندان روس ، واگذاری اعتبار به روبل ، یورو ، وریال ، وانتقال پول به دیگربانکها ارائه می دهد. این بانک ازسال2018 ، درلیست تحریمهای آمریکا قرارگرفت. گام مهم دیگر درعرصه ی همکاری بانکی ومالی ایران وروسیه ، متصل کردن سیستمهای پیامرسان بانکی دوکشوربه یکدیگرمی باشد که براساس قراردادی که درابتدای سال 2023 میان بانکهای مرکزی دوکشوربه امضاء رسید ، مورد توافق صورت گرفت. درواقع ،اجرای این موافقتنامه ، ازپیش شرطهای تحقق سیستم جایگزین برای سویفت می باشد که بامذاکرات فنّی وکارشناسی دوطرف ، درحال اجراء می باشد. قراراست پیامرسانهای بانکی دوکشور ، ازپایان سال 2023 ویااوائل سال 2024 به یکدیگر متصل شوند ودرنخستین گام ، بانکهای Sberbank و VTB روسیه به آن بپیوندند.باکامل شدن این طرح ، 700 بانک روسیه و 106 بانک غیرروس در13 کشور، به سیستم پولی ومالی یکپارچه می پیوندند وبدین ترتیب ، کانال ارتباط پولی ومالی میان ایران وجهان ، احیاء می گردد واین بانکها خواهند توانست بابانکهای ایران ، پیام مالی مبادله نمایند. گام بعدی دراین مسیر ، پیوستن سیستمهای پرداخت بانکی میر و شتاب ، به یکدیگراست. اما این مهم ، هنوز بدلائل دشواریهای فنّی وپیچیدگی آن، عملی نشده است. گام بعدی درگسترش روابط اقتصادی وبانکی میان دوکشور، گشایش شعب بانکهای روسی درایران است. تاکنون فقط بانک VTBشعبه ای درتهران دائرکرده وبانک مرکزی ایران ازبانک مرکزی روسیه خواسته است تااین بانک رابعنوان " بانک عامل " میان دوکشور برسمیت بشناسد. درآینده ی نزدیک قراراست دوبانک دیگرایرانی نیز ، علاوه بر میر ، شعب خود رادرروسیه افتتاح نمایند.

معهذا، روابط مالی وبانکی ایران وروسیه ، باچالشها ومحدودیتهائی نیزروبروست. اولین چالش ، به تعهد صادرکنندگان ایرانی به الزامهای صادراتی است که دولت وبانک مرکزی ایران برایشان تحمیل می کند. یکی ازاین الزامها ، بازگشت ارزحاصل ازصادرات به سیستم بانکی کشورمی باشد که باتوجه به تفاوت قابل ملاحظه ی نرخ روبل دربازاررسمی وبازارآزاد، صادرکنندگان را متحمل خسارت سنگین می کند ولذا ازتمایل ایشان به تجارت باروسیه می کاهد. مشکل دیگر ، به عدم ثبات ارزش روبل و ریال در برابر دلارآمریکا مربوط می شود.نکته ی مهم این است که تجار ایرانی وروس ، مذاکرات وقراردادهای تجاری خود رابرمبنای دلارانجام می دهند وتنها پس ازاجرای توافقات ، آنرابه ریال یاروبل تبدیل می کنند. نوسانات ارزش ریال وروبل دربرابردلار ، مشکلات فراوانی برای دوطرف ایجاد می کند وخسارات قابل ملاحظه ای بریک طرف معامله وارد می آورد. چالش سوم ، به شکاف میان واردات وصادرات دوطرف مربوط می شود. درحال حاضر ،ارزش تجارت دوکشور، کمتراز 10 میلیارددلاردرسال است که 80 درصد آن به صادرات روسیه به ایران مربوط می شود. دراین شرائط ، تقاضابرای روبل افزایش می یابد وصادرات ایران به روسیه، نمی تواند جوابگوی این تقاضا باشد. راه حل این مشکل درحال حاضر ،این است که صدرکنندگان روس، مطالبات خود ازطرف ایرانی را، درکشورخود سرمایه گذاری کنند که دیگرنیازی به تبادل ریال وروبل نباشد ویااینکه معادل این مطالبات ، ازایران جنس خریداری نمایند. بدین ترتیب انتظارمی رود سرمایه گذاری مستقیم دوطرف درپروژه های اقتصادی ، بویژه حمل ونقل وترانزیت درمناطق آزاد یکدیگرازجمله بندرانزلی ، بندرامیرآباد ، بندرچابهار ودیگرنقاط وبخشهای اقتصادی ایران ، افزایش چشمگیر یابد.(3)

معهذا نباید فراموش کرد که حجم اندک تجارت میان ایران وروسیه ( کمتراز 10 میلیارد دلاردرسال) ، فعلاً چیزی ازقدرت دلار دربازارایران نمی کاهد ولذا می توان گفت که توسعه ی همکاریهای مالی وبانکی میان روسیه وایران ، بیشترجنبه ی سیاسی دارد تااقتصادی ، واین همکاری نمی تواند ، حداقل درکوتاه مدت ، مرهمی شفابخش برای تجارت بیمارایران باشد. اکنون که نرخ تورم درایران به بالاتراز50 درصد رسیده، بیکاری درمیان جوانان بیداد می کند ، وحکومت ایران نیز که درپی قیام " زن ، زندگی ، آزادی " ، ازبحران مشروعیت رنج می برد وازآن بیم دارد که وخیم ترشدن اوضاع اقتصادی ، به ناآرامی درجامعه دامن بزند ، بناچار دست بدامان روسیه وچین گردیده وسمتگیری اقتصاد خود رابسوی شرق تغییرداده است. اما این کافی نیست واقتصادایران ، باتوجه به بافت خود ، باید برای خروج قطعی ازبحران، رابطه ی خویش رابادنیااصلاح کند واز انزوا خارج گردد.

زیرنویس

1)Banking cooperation between Iran and Russia , www.valdaiclub.com

2)Iran – Russia cooperation in banking and finance , www.iramcenter.org

3)Iran , Ru