بحران آرتساخ
بحران "آرتساخ"، ودوروئی غرب
(تقابل قدرتها و پاکسازی قومی در " قره باغ ")
"ناگورنو – قره باغ " (Nagorno – Karabakh) یک منطقه ی کوهستانی در قفقازجنوبی است که جامعه ی بین المللی آنرابخشی ازخاک آذربایجان می شناسد اما بیش ازسه دهه است که توسط ارمنی ها کنترل واداره می شود. ارگانهای اداری این منطقه ،درسه دهه ی اخیر، ازحمایت ارمنستان وروسیه برخورداربوده اند. اما درجریان پیشروی سریع اخیرارتش آذربایجان که بیش از200 سربازارمنی ودهها سرباز آذری کشته شدند ، نیروی نظامی قره باغ تسلیم وجمهوری خودمختار قره باغ منحل گردید. بدین ترتیب ، باگذشت یک قرن ازقتل عام ارامنه توسط ترکها، ودرشرائطی که ارمنستان، به کشوری کوچکترازاستان خراسان تبدیل شده ،بخشی دیگرازخاک آن ،ازکشورجداگردید.
طی این سالها ، همسایه ی شرقی ارمنستان ، بارهاباحمایت غرب واسرائیل ،این کشوررا مورد تهدید وحمله قرارداد وسیاست پاکسازی قومی رادرقبال آن اجراء نمود. این رویاروئیها ، بویژه پس از فروپاشی شوروی شدّت گرفت. جمهوریهای شوروی به کشورهای مستقلی تبدیل شدند که ناسیونالیسم درآنها اوج گرفت واقلیتهای قومی رازیرضربه قرارداد. دراین میان ، هم ارمنی های مقیم آذربایجان وهم آذریهای مقیم ارمنستان ، مورد پاکسازی قومی قرارگرفتند واین پاکسازی متقابل قومی ، راه رابرهرگونه تعامل بین قومی که قبلاً درشوروی رواج داشت ، بست واین افتراق رادرنسلهای بعد ، تقویت نمود. ارمنی های ناحیه ی ناگورنو – قره باغ ( که اکنون " آرتساخ " -Artesakh نامیده می شود ) ، بلافاصله پس از استقلال جمهوری آذربایجان ، تحت فشارومحاصره ی این کشورقرارگرفتند ولذا دربرابراین فشارها ، دست به شورش زده و اعلام استقلال کردند. آنها پس ازیک دوره جنگ با جمهوری آذربایجان ، سرانجام درسال 1994 ، منطقه ی آرتساخ ونواحی اطراف آنراتصرف کردند ومدت 20 سال آنجا رادرکنترل خود نگهداشتند. اما این جنگ ، آثارمخربی برجامعه و روحیه ی ملی دوکشورآذربایجان وارمنستان ، باقی گذاشت. رشد اقتصادی متوقف شد ، شرائط اجتماعی به وخامت گرائید وسیل آوارگان ، شرائط رادشوارترازقبل کرد. خصومت باقی مانده ازاین دوران ، درروح وقلب دوملت جای گرفت تا چند دهه بعد ، دوباره فوران کند.
درآن زمان ، آذربایجان موقعیتی استراتژیک برای غرب داشت زیرابیش ازیک سوم تجهیزات مورد نیاز آمریکا درافغانستان، ازطریق خاک آذربایجان به این کشور می رسید. آنچه اهمیت این کشور رابرای غرب دوچندان می کرد، کشف میدان بزرگ گازی درسال 1999 بود که موجب رشد 5 برابری اقتصاد آذربایجان درسالهای 2004 تا 2008 گردید. غرب به آذربایجان کمک کرد تا ازمنابع انرژی فسیلی خود بهره برداری نماید. بزودی بریتیش پترولیوم ، به بزرگترین سرمایه گذارخارجی دراین کشور تبدیل شد. درسال 2018 ، اتحادیه اروپا ، بااختصاص 5/1 میلیارد یورو ، احداث خط لوله ی انتقال گاز از آذربایجان به اروپا راآغازکرد. به موازات رشد اقتصادی ، برتوان نظامی آذربایجان نیز افزوده می شد و این کشور کمکهای بزرگ تسلیحاتی ازاسرائیل دریافت نمود تاجائیکه اندکی بعد ، دوسوم تجهیزات نظامی ارتش آذربایجان ، ساخت اسرائیل بود. ارمنستان که خود را منزوی وگرفتارمیان دورقیب ، آذربایجان درشرق ، وترکیه درغرب می دید ، ودررقابت تسلیحاتی نیزازاین دوکشورعقب مانده بود ، باچالشهای بزرگ دفاعی وامنیتی روبرو گردید. معهذا این کشور، ازیک امتیازبزرگ نسبت به رقیب برخورداربود : حمایت روسیه. درشرائطی که آذربایجان خودرا متحد غرب می دانست ، ارمنستان به عضویت " پیمان امنیت جمعی " (CSTO) درآمد که سازمانی باعملکرد مشابه ناتو بود. این سازمان ، حمله به هریک ازاعضای خود را حمله به همه ی اعضاء تلقی می کرد. اما این تعهد متقابل ، درسال 2020 به آزمون کشیده شد. وقتی دراین سال ، آذربایجان به آرتساخ وارمنستان حمله کرد ، روسیه درابتداء دخالت نکرد وعلت آنرا تعلق این منطقه به آذربایجان ازنظرحقوق بین الملل، عنوان نمود. اما وقتی آذربایجان یک هلی کوپترروسیه را سرنگون کرد ، این کشور دراولتیماتومی، خواستارتوقف فوری عملیات نظامی گردید. بدین ترتیب ، یک قرارداد آتش بس میان دوطرف امضاء شد و ناظران صلح روسیه در آرتساخ مستقرگردیدند.
اما بااغازجنگ دراوکراین ، ورق برگشت. درشرائطی که روسیه درگیرجنگ بود ، آذربایجان دست به پیشروی در قره باغ زد. اما این بار، حمله برخلاف دفعات قبل ، فقط متوجه قره باغ نبود و ارمنستان رانیزهدف گرفت. ارمنستان ازپیمان امنیت جمعی درخواست کمک کرد اما هیچیک ازاعضاء ، ازجمله روسیه ، به این درخواست پاسخ نداد. تنها درمدت دو روز ، 200 سربازارمنی کشته شدند وآذربایجان 140 کیلومترمربع ازخاک ارمنستان رااشغال کرد وارمنی های مناطق مرزی را ربود ، شکنجه کرد ، موردتجاوز قرارداد ، واعدام کرد. آذربایجان سپس متوجه ارتساخ گردید وازدسامبر2022 ، جریان غذا ودارو رابه منطقه مسدود کرد وآب وبرق آنرانیز قطع نمود. الهام علی اف رئیس جمهورآذربایجان ، صریحاً گفت که ارمنی های آرتساخ " یاباید ازجان خود بگذرند ویاجائی دیگررا برای زندگی بیابند." واین یک تهدید توخالی نبود.آذربایجان قبلاً نیزبه کرات مناطق مسکونی آرتساخ رابمباران کرده وغیرنظامیان رابه قتل رسانده بود. علی اف همچنین اعلام کرد که مقدمات اسکان 150 هزارنفر آذری را در آرتساخ مهیا کرده است. متاسفانه غرب سکوت اختیار کرد ودرحالیکه رعایت قوانین بین المللی راباجدیت ازروسیه طلب می کرد ، دربرابرنقض فاحش این قوانین توسط آذربایجان سکوت اتخاذ کرد ویابه انتقاد ملایم بسنده نمود. مثلا ً آمریکا فقط خواستار کنترل تنش مرزی میان دوکشور گردید ویااتحادیه اروپا ازنیروهای متخاصم خواست تاازیکدیگرفاصله بگیرند. انگلیس هم علیرغم تجاوز گسترده وآشکار آذربایجان ، ازدوطرف خواست تاخویشتنداری پیشه کنند. همانطورکه حملات اسرائیل علیه فلسطینی ها ، انعکاس مناسبی درغرب پیدا نمی کرد، این بارنیزتجاوز آذربایجان ، باسکوت غذب روبروشد. علت این موضعگیری ، اهمیت منابع انرژی آذربایجان برای غرب اریکسو، واتحاد نظامی این کشوربااسرائیل علیه ایران ، ازسوی دیگربود. برعکس ، ارمنستان که فاقد منابع انرژی بود وپایگاه نظامی نیز دراختیارروسیه قرارداده بود، مورد بی مهری غرب قرارگرفت.
ارمنستان ، خودرادرموقعیت فلسطین دهه ی 1990 می دید. درآن زمان ، وقتی شوروی فروپاشید، کشورهای عربی بزرگترین متحد خود راازدست دادند ولذا فلسطینی ها مجبوربه همکاری با غرب گردیدند وامتیازات فراوانی به اسرائیل دادند که " قرارداد اسلو " یکی ازآنها بود. این قرارداد، کنترل اسرائیل برکرانه غربی راتثبیت کرد واین منطقه راتا دهه ها ، درگیرسیاستهای نژادپرستانه ی اسرائیل نمود. روسیه ، سرگرم اوکراین بود لذا ، ارمنستان چاره ای نداشت جزاینکه برای بقای خود، دست بدامن غرب شود. اتحادیه اروپا ، ناظرانی را به منطقه ی درگیری فرستاد ومذاکره میان طرفین ، دربروکسل وواشنگتن آغازگردید. اما درورای این موضع ظاهراً بیطرفانه ، غرب منافع خود را درحمایت ازآذربایجان دنبال می کرد. درشرائطی که آذربایجان به ارمنستان تجاوزکرده بود، اتحادیه اروپا واردات گازخود ازآذربایجان را تاسال 2027 ، دوبرابرکرد. بنابراین ، ارمنستان عملاً تنها ماند. درمورد اخیرنیز ، ارمنستان پیشنهاد اتحادیه اروپا رابرای کمک رسانی به آرتساخ ، رد کرد زیرا این کمک قراربود ازطریق کشوری ارسال گردد(آذربایجان) که مدتها ارتساخ را تحت محاصره ی غذائی وداروئی قرارداده بود. " تسهیلات اروپائی برای صلح " (EPF) که قبلاً کمکهای نظامی فراوانی دراختیار مولداوی ، گرجستان واوکراین قرار داده بود، این بار دست روی دست گذاشت وکمکی به ارمنستان نکرد. آمریکا بیش از100 میلیون دلار کمک نظامی دراختیارآذربایجان قرارداد ومبادلات تجاری خود رابااین کشور به مرز 400 میلیون دلاررساند که همچنان درحال افزایش می باشد. درهمین حال ، تجارت غرب باارمنستان ، به کمترازیکچهارم تجارت باآذربایجان ، کاهش یافت وهمچنان نیز درحال کاهش می باشد. درحالیکه آذربایجان باشدت تمام سیاست پاکسازی قومی را درآرتساخ دنبال می کند ، سفیرآمریکا در ایروان می گوید که ارمنی ها می توانند تحت حاکمیت آذربایجان ، درامنیت کامل درآرتساخ زندگی کنند.
بدین ترتیب ، باتضعیف هژمونی روسیه درمنطقه ی قفقاز درپی فروپاشی شوروی وجنگ اوکراین ، منطقه اکنون به عرصه ی تاخت وتاز قدرتهای جهانی ومنطقه ای تبدیل شده است. درحال حاضر، ترکیه ، عربستان ، روسیه ، ایران ، اسرائیل ، وحتی هند وپاکستان ، کم وبیش درقفقاز حضوردارند وگروههای نیابتی ایشان ، مانند لیبی ، سوریه ف عراق ولبنان ، درمنطقه فعالند. پس از25 سال دفاع ازخودمختاری آرتساخ ، اکنون ارمنستان مجبورشده که به الحاق این منطقه به آذربایجان رضایت دهد وحتی گامهائی برای عادی سازی روابط خود باترکیه ، این متحد اصلی آذربایجان ومستول نسل کشی ارمنی ها ، بردارد. تاکنون بخش بزرگی ازارمنی های ساکن در منطقه ی محصور ناگورنو- قره باغ (حدود 100 هزارنفر) خانه وکاشانه ی خودرا ترک کرده وراهی ارمنستان شده اند. پس ازاینکه دولت خودمختاراین منطقه، انحلال خودرااعلام کرد ودولت ارمنستان نیزبرای اسکان آوارگان ابرازآمادگی نمود، سیل آوارگان فزونی گرفت. نخست وزیر ارمنستان درعین حال هشدارداد که آذربایجان سیاست پاکسازی قومی رادر آرتساخ دنبال می کند. ناآرامی درشهر " استپاناکرت" (Stpanakert) مرکز قره باغ ، شدت گرفته وانفجاریک پمپ بنزین ، دست کم 200 مجروح برجای گذاشته است. صف اتوموبیلها درمرزارمنستان ، هرلحظه طولانی ترمی شود. اغلب این افراد ، برای چندمین باردردهه ی اخیر، آواره شده اند که آخرین بارآن ، پس از درگیریهای سال 2020 بود. اغلب این آوارگان ، خسته ، گرسنه ، سرخورده، وعصبی ، وارد شهرمرزی " گوریس " درارمنستان می شوند. برخی ازآنها می گویند که زندگی و کاشانه ی خود را فدای میهن کرده اند ودیگرامیدی به بازگشت ندارند.
معهذا ارمنستان ، همچنان بریک خواست ساده پافشاری می کند : احترام به حاکمیت ملی ارمنستان و برسمیت شناختن حقوق مردم آرتساخ. اما آذربایجان ، تمایلی به قبول این خواست ندارد وسکوت جامعه ی بین المللی نیز، برجسارت این کشور می افزاید. این درهم تنیدگی خودکامگی باماجراجوئی امپریالیستی ونیابتی ، تاکنون به نفع آذربایجان بوده است. ثروت سرشارطبیعی این کشور ، زمامداری خاندان علی اف راتثبیت کرده ونقش این کشوررا درمحاسبات ژئوپولتیک منطقه ، پررنگترکرده است. با گشایش خط لوله ی نفتی باکو – تفلیس – جیحان ونیز خط لوله ی گازی باکو – تفلیس – ارزروم ، ارمنستان ازنقشه ی انتقال انرژی منطقه ، حذف شده و روسیه وایران نیز به حاشیه رانده شده اند. این همپیوندی فرامنطقه ای ، نقش آذربایجان را بعنوان یک شریک معتبربرای اروپا درزمینه ی انرژی ، پررنگتر ساخته وازوابستگی این قاره به انرژی روسیه کاسته است. بطورکلی آذربایجان ، اکنون به اهرم پیشبرد درپروژه های امپریالیستی ترکیه وغرب درقفقاز تبدیل شده است. روسیه نیز فعلاً باایفای این نقش توسط ترکیه ، مخالفتی ندارد زیرا ازنفوذ آمریکا واروپا درمنطقه ، درغیاب ترکیه، نگران است. مجموعه ی این عوامل ، یعنی تضعیف هژمونی روسیه درقفقاز ، ابرازوجود ترکیه درمنطقه ونیزچراغ سبز آمریکا، آذربایجان رابه حمله ی جدید به قره باغ وانجام پاکسازی قومی درآنجا ، ترغیب کرده است. جنایاتی که اکنون توسط آذربایجان درارتساخ روی می دهد ، بدون چراغ سبز بین المللی و بی عملی روسیه ، ممکن نبود. اکنون آذربایجان در صدد است کنترل کریدور"زنگزور" (Zangezur corridor) رانیزبدست بگیرد. این کریدور ، گذرگاه باریکی است که ارتباط زمینی آذربایجان ونخجوان رابرقرارمی کند. اگراین امر تحقق پیداکند ، آذربایجان برجنوب ارمنستان مسلط می شود وارتباط زمینی این کشوررا باایران ، متحد منطقه ای اش ، قطع می کند. دیداراخیر رجب طیب اردوغان و الهام علی اف درنخجوان ، بسیارپرمعنی است وشاید نشانه ای از گسترش جنگ به نخجوان باشد. اگرکنترل کریدور زنگزور ازدست ارمنستان خارج شود ، بحرانی آغازخواهد شد که ایران نیز یک طرف آن خواهد بود. درهرحال ، به نظرنمی رسد نیکول پاشینیان که به کمک روسیه ، شکست قبل دربرابرآذربایجان را پشت سرگذاشت ، بتواند ازبحران کنونی جان سالم به درببرد چون روسیه این بار، موضعی انفعالی اتخاذ کرده است. لذا بنظرمی رسد این خواسته ی آذربایجان نیز بزودی محقق شود.
هیچکس به فریاد ارمنستان نمی رسد وبنظر می رسد تنها راه نجان این کشور ، اعمال فشارازپائین باشد. چپگرایان وترقیخواهان منطقه وجهان ، باید به حمایت ازارمنستان برخیزند وتجاوزات آذربایجان رامحکوم کنند. مخالفان اسرائیل نیزباید این مخالفت رابه آذربایجان گسترش دهند ومجازات این کشوررا خواستارگردند. یکی ازمتحدین غربی ارمنستان ، فرانسه است که تهاجم آذربایجان به آرتساخ رابشدت محکوم کرده است. البته فرانسه ، مانند متحدین غربی اش ، این موضع رانه ازروی خیرخواهی ، بلکه ازبیم فشاراقلیت قدرتمند ارمنی خود اتخاذ کرده است. حدود یک میلیون ارمنی نیزکه ساکن آمریکا هستند، اعمال فشاربر دولت این کشوررا آغازکرده اند ودرنخستین گام ، خواستار لغو کمک نظامی به آذربایجان گردیده اند. اگراین اقلیت قدرتمند ساکن غرب ، همگام با جنبش چپ وعناصرترقیخواه ومدنی اروپا وآمریکا ، وارد عمل شوند، بدون شک خواهند توانست نقش به سزائی دربازگرداندن آرامش وامنیت به منطقه ، ایفاء نمایند. جهان باید بداند که امنیت ارمنستان وآرتساخ ، گام نخست درراه استقرارصلحی است که پایداری آن درگروی التیام زخمها ، برسمیت شناختن حق بازگشت آوارگان به خانه وکاشانه ، واذعان به جنایات انجام گرفته ی تاریخی وکنونی درمنطقه است.
رژیم علی اف ، مانند همه ی رژیمهای خود کامه وفردگرائی که درقلمرو شوروی سابق بروی کارآمده اند، فاقد ایدئولوژی منسجمی است که بتواند منادی حکومت قانون ومجری پروژه ی ملت سازی (Nation – building) گردد اما پاکسازی قومی که اکنون درآرتساخ جریان دارد، روایت خاصی ازخودکامگی وملت سازی است که رژیم الهام علی اف به جهان عرضه می کند. ازسوی دیگر، مناقشه ی آذربایجان – ارمنستان در دهه ی گذشته ، تصویری کوچک از شکافی است که درسیستم جهانی پدید آمده ودائماً تعمیق می شود. درمانورهای منطقه ای وجهانی، که هرچند یکبارتوسط روسیه وآمریکا اجرامی شود، عمق این شکاف بوضوح نمایان می گردد. هدف روسیه ازاین مانورها ، حفظ و گسترش نفوذ منطقه ای وجهانی خود است درحالیکه هدف آمریکا وقدرتهای غربی ، متوقف کردن پیشروی سریع چین وروسیه درعرصه ی بین المللی وحفظ نظم لیبرال برآمده ازجنگ جهانی می باشد. مناقشه ی قره باغ ، یکی ازاین مانورهاست مباید درهمین چهارچوب کلان مورد ارزیابی قرارگیرد. عملکر بازیگران خردی چون ترکیه ، اسرائیل ، عربستان وایران ،نباید نظرها رااز گردانندگان اصلی پشت پرده ی بحران، منحرف نماید.
www.fmohammadhashemi.blogfa.com
کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037