ف.م.هاشمی

"بانک توسعه ی جدید" وموانع عضویت ایران

جهان پس ازجنگ ، دلار رادرجریان کنفرانس " برتون وودز"، بعنوان پول ذخیره ی بین المللی برسمیت شناخت وارزش هراونس طلا را معادل 35 دلار نعیین نمود. باتوافق هنری کیسینجر وملک فیصل دردهه ی 1970 ، پترودلار(Petro dollar) موجودیت یافت وکشورهای صادرکننده ی نفت، درازای حمایت نظامی آمریکا ، امنیت رابادلار معاوضه کردند. بدین ترتیب ، کشورهای خریدارنفت نیزمجبورشدند نفت رابادلارآمریکا خریداری نمایند واین امر، سلطه ی مطلق دلار را براقتصاد جهانی تثبیت کرد. اما این ارتباط، درسال 2021 باانعقاد قرارداد همکاری نظامی عربستان وروسیه ، سست گردید. دیگرآمریکا ، تنها حامی عربستان نبود ووزیر دارائی این کشور دراجلاس " داووس " اعلام کرد که دیگرکشورش رویه ی پنجاه سال گذشته راادامه نخواهد داد وتجارت خویش راغیرازدلار ، باپولهای دیگرنیزانجام خواهدداد. بدین ترتیب ، دلارزدائی ازاقتصاد جهان کلید خورد.

بااعلام ولادیمیرپوتین مبنی براینکه بریکس سرگرم ایجاد یک پول ذخیره ی بین المللی جدید است که وابسته به طلا می باشد، مرحله ای تاریخی درسیستم پولی ومالی جهان آغازشد که ثبات پولی دنیا را نوید می داد. ازآن پس ، بانکهای مرکزی جهان به ذخیره سازی طلا روی آوردند وبه گزارش " شورای جهانی طلا" که نهادی وابسته به صندوق بین المللی پول است ، تنها دردو ماهه ی نخست سال 2022 ، جهان بیشترین میزان خرید وفروش طلا راتجربه کرد. سنگاپور با 4/51 ، ترکیه با5/45 ، چین با 8/39، روسیه با 1/31 وهند با8/2 تن ، بزرگترین عرضه کنندگان طلا درجهان بودند. به موازات این روند ، ازسهم دلار درذخائر بانکهای مرکزی جهان کاسته شد. روزنامه ی تایمزمالی ازجهان خواست تاخود رابرای نظم پولی چند قطبی آماده کند : " دوران تسلط بلامنازع آمریکا برجهان دیگرسپری شده ویک نظم چند قطبی برجهان حاکم گردیده است : یک جهان ، دوسیستم ! " (1) به گزارش صندوق بین المللی پول نیز، جهان خودرابرای قرارگرفتن دریک سیستم بین المللی جدید آماده می کند. اکنون کشورهای عضو بریکس(BRICS) 40 درصد جمعیت و 5/31 درصد تولید ناخالص دنیا رابه خود اختصاص داده اند که از رقم مشابه برای 7 کشورصنعتی جهان (7/30 درصد) فراترمی رود. کشورهای مزبور، خودکفا بوده وهیچ وابستگی به آمریکا ندارند. پروژه ی " یک کمربند، یک راه " چین نیز که بزرگترین پروژه ی زیرساختی درتاریخ جهان است ، به مکمل پروژه ی بریکس تبدیل شده است.

بلوک بریکس درحال گسترش است وبرای برقراری نظم نوین اقتصادی درجهان تلاش می کند. یکی ازمهمترین نهادهائی که این بلوک برای نیل به هدف دلارزدائی ازاقتصاد جهان ایجاد کرده ، " بانک توسعه ی جدید " (NDB) است که نهادی جایگزین برای بانک جهانی محسوب می شود. درمارس 2023 این بانک رئیس جدید خودرا به جهانیان معرفی کرد : دیلماروسف (Dilma Rosseff) رئیس جمهور سابق چپگرای برزیل. وی هدف بانک تحت نظرش را " تامین مالی سرمایه گذاریهای زیرساختی ، کمک به فقرزدائی ، ایجاد اشتغال ، ونیل به توسعه ی پایدار " اعلام کرد وازهمه ی کشورهای جهان خواست تابه این بانک بپیوندند. اعضای فعلی بانک توسعه ی جدید، علاوه بر5 عضوبنیانگذاربریکس ، بنگلادش ، امارات متحده عربی ومصر هستند و اروگوئه نیز روند پیوستن به این بانک راطی می کند. روسف اعلام کرد که عضویت آرژانتین ، عربستان وزیمبابوه نیز مراحل نهائی خود راطی می کند. اکنون بریکس به یکی ازمهمترین نمادهای کنش چند جانبه قدرتهای نوظهور تبدیل شده و بانک توسعه ی جدید نیز، به مثابه ی دستاورد چند جانبه گرائی بریکس ، اهداف بلند پروازانه ای را درزمینه ی گسترش توسعه ی پایدار ، تعدیل شکافهای زیرساختی وتوسعه ای درکشورهای عضو وسایراقتصادهای نوظهور، دنبال می کند. مهمترین حوزه هائی که تاکنون ازسوی این بانک ، تامین مالی شده اند عبارتنداز: انرژی ومنابع تجدید پذیر ، بهسازی شبکه های حمل ونقل ، اقتصاد دیجیتال ، زیرساختهای اجتماعی وحفاظت ازمحیط زیست.(2)

بریکس نهادی است که اهداف بلند پروازانه ای رادرزمینه ی توسعه ی پایدار دنبال می کند. منطق حاکم بربانک توسعه ی جدید ، به مثابه ی بازوی اعتباری بریکس ، اصلاح نظام مالی جهان است. دراجلاس سران بریکس درآفریقای جنوبی(2013) ، تاسیس این بانک مورد تصویب قرارگرفت ومقرّ آن درشهر شانگهای تعیین شد. بانک توسعه ی جدید، ازسال 2014 وباسرمایه ی اولیه 100 میلیارددلار ، شروع بکارکرد. دیلماروسف رئیس فعلی بانک ، هدف کوتاه مدت آنرا واگذاری 30 درصد اعتبارات، به پولهای محلی ، وهدف بلند مدت آنرانیز دلارزدائی ازاقتصاد جهانی اعلام کرد. اینکار باهدف کاهش وابستگی کشورهای عضو به دلار وحفاظت ازاقتصاد آنها دربرابرنوسانات زیانبار ارزی انجام می گیرد. درحال حاضر ، دلار پول ذخیره ی بین المللی است وهرگونه تغییر درسیاست پولی آمریکا ، براقتصاد جهانی تاثیر می گذارد. مثلاً ازمارس 2022 که فدرال رزرو آمریکا نرخ بهره راافزایش داد، ازارزش پول بسیاری ازکشورهای جنوب کاسته شد ، واردات آنها گرانتر گردید وباردیون ایشان سنگین ترشد. از آن زمان تاکنون ، فرارسرمایه ازکشورهای جنوب سرعت گرفته است. دیلماروسف می گوید : " درآینده، دیگریک پول برسیستم پولی دنیا حکومت نخواهد کرد وازپولهای محلی بیشتری درتسویه حسابهای بین المللی استفاده خواهد شد.". بانک توسعه ی جدید تاکنون ، اوراق قرضه ی خودرا به یوان منتشرکرده است

اما دربانک جهانی ، وضع به گونه ی دیگری است. دراین بانک وبازوی اعتباری آن " بانک بین المللی ترمیم وتوسعه"(IBRD) ، 8/15 درصد آراء به آمریکا تعلق دارد وبقیه ی کشورها بافاصله ی زیاد بدنبال آمریکا قراردارند : ژاپن (22/7) ، چین (6/5) ، آلمان (3/4) ، وانگلیس (8/3) . روسیه با88/2 ، کانادا با56/2 ، وایتالیا با5/2 درصد آراء ، دررده های بعدی قرارمی گیرند. این ساختار ، بانک جهانی رابه نهادی نواستعماری تبدیل کرده است که باید درواقع آنرا " بانک واشنگتن " نامید.صندوق بین المللی پول نیزبه مثابه ی یکی دیگرازنهادهای برتون وودز ، تحت کنترل آمریکا قراردارد. مهمترین شرط برای واگذاری اعتبار توسط این نهاد ، انجام اصلاحات نئولیبرالی درچهارچوب " برنامه ی تعدیل ساختاری " می باشد که کاهش هزینه های اجتماعی ودستمزدها ، تحت فشارقراردادن بازنشستگان ومقرری بگیران ، کاهش هزینه های بهداشتی ودرمانی ، لغوسوبسیدها ، خصوصی سازی بنگاههای دولتی وحذف مقررات وکنترلهای بازار، ازمفاد آن می باشد. برخلاف بانک جهانی ، بانک توسعه ی جدید ، یک نهاد واقعاً چند جانبه است وسرمایه ی اولیه ی آن ، به تساوی توسط موسسین تامین گردیده است. اعضای بانک ازحق رای مساوی برخوردارند وهیچیک ازآنها ازحق وتو برخوردارنیست. ریاست بانک بصورت چرخشی میان پنج عضو بنیانگذار تغییر می کند وچهارعضو دیگر نیز ، معاونان رئیس می باشند.

معهذا تنش درروابط چین وهند، پرجمعیت ترین کشورهای جهان ، ازچالشهای بزرگ رویاروی بریکس است.روابط این دوکشور بافرازونشیبهائی همراه بوده امااکنون بنظرمی رسد آنها مایل به تنش زدائی وهمکاری بایکدیگر هستند وهند ازطریق مشارکت دربانک سرمایه گذاری زیرساختی آسیا ، بانک توسعه ی جدید ، وشورای همکاری شانگهای ، بطورغیرمستقیم باب همکاری باچین راگشوده است. بعلاوه 7 کشوراز 13 کشور عضو اوپک نیز ، یابه بریکس پیوسته اند ویا متقاضی عضویت دراین بلوک می باشند. بنظرمی رسد که یک فضای اقتصادی وژئوپولتیک جدید بتدریج شکل میگیرد که آمریکا درآن جائی ندارد.(3)

ایران و بانک توسعه ی جدید

درصرت تنش زدائی ازسیاست خارجی ایران ، این کشورنیزمی تواند درمیان مدت، به عضویت بانک توسعه ی جدید درآید. رئیس اتاق بازرگانی ایران چندی پیش درنامه ای به ابراهیم رئیسی ، پیشنهاد کرد که ایران بجای تلاش برای عضویت درگروه بریکس ( که حاصل شد ) ، برعضویت دربانک توسعه ی جدید تمرکزکند. وی نوشت که تاخیردرآغازمذاکرات برای الحاق ایران به این بانک ، به نفع ایران نیست زیرا پذیرش عضویت کشورها دراین بانک ، برمبنای اجماع قراردارد وباپیچیدگی هائی همراه است درحالیکه عضویت دربریکس برای ایران ، فقط منافع پرستیژی دربردارد. اگرچه عضویت دربانک توسعه ی جدید ، باتوجه به رویه ی تامین مالی آن به ارزهائی غیرازدلار، امکان بهره مندی کشورازمنابع مالی این بانک رادرمیان مدت فراهم می کند اما عضویت دراین بانک ، به آسانی میسّرنیست. ازآنجائیکه رعایت توازن منطقه ای درپذیرش اعضای جدید، ازسوی شورای حکام بانک ضرورت دارد وباتوجه به عضویت امارات متحده عربی وطی شدن مراحل عضویت عربستان ، موقعیت مذاکراتی ایران برای پیوستن به بانک توسعه ی جدید ، هرروز دشوارتر می شود.

درشرائط فعلی ، اقتصاد ایران آنچنان تحت فشارقراردارد که حتی ازدریافت مطالبات خود ازعراق که نفوذ زیادی درآنجا دارد، عاجزمانده است. ازاین گذشته ، یکی دیگرازشرائط عضویت دربانک توسعه ی جدید ، حکمرانی خوب است که مهمترین شاخصه ی آن ، بخش عمومی شفاف وپاسخگوست که البته ایران فاقد آن است. شاخص دیگر، تعهد متقاضی عضویت ، به توسعه ی پایداراست که کشور مزبورباید درعمل نشان دهد که پروژه هایش به توسعه ی پایدار متعهدند. ایران ازاین نظر، باچالشهای جدّی دراجرای معاهده ی پاریس ورعایت استانداردهای زیست محیطی روبروست. توانائی انطباق رویه های ارزیابی وتایید دربانکهای کشور درخواست کننده ی عضویت، ظرفیت مدیریت پروژه های تامین مالی شده توسط کشورمتقاضی ، ورعایت الزامهای مالی خاص ( ازجمله تعهد به مشارکت درصندوق ذخیره ی بانک ) ، ازدیگرشرائط عضویت دربانک توسعه ی جدید می باشد که همگی درایران با چالش روبرو هستند.

درشرائطی که نظام مالی ایران بطورکامل تحت تحریم آمریکا قراردارد وحتی قادربه پرداخت حق عضویت خود درسازمانهای بین المللی نیست ، تامین معیارهای مالی عضویت دربانک توسعه ی جدید ، بسیاربعید به نظرمی رسد. دیگراینکه دراین بانک ، توازن منطقه ای اعضاء به عنوان یک اولویت دنبال می شود. باتوجه به عضویت امارات متحده عربی وعضویت قریب الوقوع عربستان ، که قدرت مالی آنها برای بانک جذاب می باشد، عضویت ایران باچالشی جدّی روبرو می باشد. اگر درهمه ی این موارد، شاخصهای جهانی مبنای کارقرارگیرند ، وضع ایران دشوارخواهد بود. امااگر بانک توسعه ی جدید، شاخصها ومعیارهای بین المللی راملاک کارخود قرارندهد وفقط ازطریق مذاکره با ایران ، به جمعبندی دراین موارد برسد ، شرائط فرق خواهد کرد. ازسوی دیگر ، بانک توسعه ی جدید، نهادی نوپا درنظم جهانی است وبه گونه ای طراحی شده که درهمکاری ورقابت بانهادهای سنتی ، ونه درتعارض باآنها ، قراردارد. بنابراین ایران، درشرائطی می تواند ازمزایای عضویت دراین بانک برخوردارگردد ، که موقعیتی مانند سایر اعضای این نهاد درنظم بین المللی کسب نماید ودروضعیت رقابت وهمکاری با جهان قرارگیرد؛ هدفی که ایران فرسنگها باآن فاصله دارد. ایران درشرائطی می تواند به عضو موثر این نهاد ونهادهای مشابه تبدیل شود ، که الزامات همکاری بین المللی را همچون بنگلادش ، مصر ، امارات ، وعربستان ، رعایت نماید وکلام آخراینکه ، همانطور که قبلاً گفتیم ، عضویت دربانک توسعه ی جدید، بسیارمهمترازعضویت دربریکس است که فقط جنبه ی حیثیتی دارد. ایران اگرمی خواهد ازمزایای عضویت دربریکس منتفع شود ، باید به عضویت بانک توسعه ی جدید درآید واینکار، بدون عادی سازی روابط با جهان ، ممکن نیست. (4)

*************

ظهور وسقوط امپراتوریها وپولهای ذخیره ی بین المللی ، پدیده ی تازه ای نیست وسابقه ی تاریخی دارد. ازامپراتوری هلند و " گیلدر" (Guilder) گرفته تا امپراتوری بریتانیا و" پوند استرلینگ" ، واکنون امپراتوری آمریکا و "دلار". این تغییر، به ناچار تغییرنظم بین المللی رابدنبال دارد. عصر بریکس ، تازه آغازشده است و "بانک توسعه ی جدید" برتارک این عصر می درخشد.

زیرنویس

1)why a BRICS currency is a flawed idea , www.ft.com

2)De-dollarisation , shifting power between US and BRICS , www.lowyinstitute.org

3)BRICS New Development Bank and De-dollarisation , www.mronline.org

4)Irans membership in BRICS – consequences and prospects , www.middleeastbriefing.com

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635- 9973-6037