ف.م.هاشمی

"تنوّع زیستی"چیست وچرامهم است ؟

امروزه برروی کره ی زمین ، بالغ بر 30 میلیون گونه موجود زنده شناسائی ونامگذاری شده اند ودانشمندان معتقدند که این رقم تا 100 میلیون قابل افزایش می باشد. بخش مهمی ازاین رقم ، مربوط به گروههای بی مهرگان (Invertebrate) و بندپایان (Arthopod) می باشد. تنوع زیستی (Biodiversity)به همه ی این شکلهای حیات ، ازسلولها گرفته تا گونه ها واکوسیستمها اطلاق می شود. تنوع زیستی تاکنون درسه سطح تعریف شده است : تنوع ژنتیکی ، تنوع گونه ای ، وتنوع اکوسیستم. تنوع ژنتیکی ، نوعی تنوع زیستی است که دردرون یک گونه رخ می دهد. بعنوان مثال ، جمعیتهای انسانی دارای ویژگیهای متفاوت ارثی(رنگ چشم ، قد وحتی بیماریها ) هستند که انعکاسی از تنوع ژنتیکی آنهاست. تنوع ژنتیکی دارای سه منشاء مختلف است : جهش ، نوترکیبی ، وجابجائی ژن (شارش ژنی ). تغییر درتوالی DNA موجود زنده ، جهش نام دارد. جهش می تواند ناشی از خطا درهمانند سازی DNA حین تقسیم سلولی ، قرارگرفتن درمعرض مواد وامواج جهش زا ، ویاعفونت ویروسی باشد. نوترکیبی فرآیندی است که درجریان آن ، قطعاتی از DNA شکسته وبطورجدید ترکیب می شود وترکیب آللی (Allele) جدیدی شکل می گیرد. (آلل ، کنترل کننده ی یک صفت است که درجایگاه مشخصی روی کروموزوم قرارمی گیرد) . این فرآیند طی تقسیم میوز صورت می گیرد. مهاجرت ژنی یا شارش ژنی ، انتقال مواد ژنتیکی ازیک جمعیت به جمعیت دیگر بوسیله ی مهاجرت افراد است. تنوع یا غنای گونه ای،به تعداد وفراوانی گونه های مختلف درناحیه ای خاص اطلاق می شود. برخی زیستگاهها مانند شوره زارها ویخچالهای قطبی ، بدلیل داشتن محیطی خشن ونامناسب ، تنوع گونه ای کمتری دارند. بنابراین جامعه ای با20 گونه ی مختلف ، ازغنای گونه ای بیشتری نسبت به جامعه ای با شش گونه ، برخورداراست. تنوع اکوسیستم نیز به تعداد اکوسیستمهای مختلف دریک منطقه ی خاص اشاره دارد. علفزارها ، توندراها ، بیابانها ، جنگلهای بارانی ، تالابها واکوسیستمهای دریایی ، نمونه هائی از اکوسیستمهای متنوعی هستند که به ایجاد یک محیط معتدل درروی زمین کمک می کنند.(1)

تنوع زیستی رامی توان در سطح کلان ، یعنی درکل زیست کره درنظرگرفت ویااینکه درسطحی کوچکتر ، یعنی اکوسیستمهای بسته ای جون تالابها یا پارکهای ملی ، مدّ نظرقرارداد. شناخت حلقه های حیات برروی زیست کره وارتباط آنها بایکدیگر ، یکی ازبزرگترین چالشهای رویاروی علوم زیستی است. کنوانسیون تنوع زیستی ملل متحد (CBD) ، تنوع زیستی را شامل درون گونه ها ، میان گونه ها ، واکوسیستمها می داند. دراین مفهوم ، همه ی گیاهان ، جانوران ، باکتریها وقارچها ، مصداق تنوع زیستی قرارمی گیرند. این زنجیره ی پیچیده وبهم پیوسته ، حیات رابرروی زیست کره شکل می دهد. تنوع زیستی ، بزرگترین سپردفاعی انسان دربرابرتغییرات آب وهوائی است. اکوسیستمهای زمینی ودریایی، همچون مخزن کربن عمل می کنند ومی توانند نیمی ازکربن موجود درآتمسفر راجذب کنند. برای شناخت بهتر تنوع زیستی ، به یک تالاب سربزنیم. درنگاه نخست ، به گیاهان مختلف ازقبیل گیاهان تک لپه ای باتلاق زی ، نیلوفرآبی ، ودرختان بلند برمی خوریم. اگراندکی تامل کنیم ، با مار ، قورباغه ، زاغ بال سرخ ، وغیره برخورد می کنیم. اگردقیقتر نگاه کنیم ، کرمها رازیربرگ درختان ، روی زمین وداخل تالاب می بینیم. تااینجا فقط باتنوع زیستی درسطح تالاب روبرو شده ایم. بایک میکروسکوپ ، می توان به دنیای پنهان حیات دراین تالاب پی برد وصدها وهزاران باکتری رادرآب مشاهده نمود. همه ی این گونه ها ، مصداق تنوع زیستی دریک اکوسیستم کوچک می باشند. معهذا ، تنوع گونه ها ، وفقط بخشی از تنوع زیستی محسوب می شود وهمانطورکه گفتیم برای اینکه به کل حیات درزیست کره پی ببریم ، لازم است تنوع زیستگاهها وژنتیک گونه ها رانیزدرنظربگیریم.(2)

انقراض گونه ها نیزبخشی ازسناریوی حیات درزیست کره می باشد. درتاریخ زمین ، بسیاری ازگونه ها ، بوجود آمده ، تکامل یافته ومنقرض شده اند وعلت این انقراض نیز تغییرات طبیعی بوده که دربلند مدت به تغییرمحیط زیست درادواری ازتاریخ( مانند عصریخبندان) منجر شده است. اماامروزه ، انقراض گونه های زیستی به نحو خطرناکی سرعت گرفته وعلت آن نیز تغییرات غیرطبیعی درمحیط زیست می باشد که ناشی ازفعالیتهای مخرّب انسان است. برخی ازفعالیتهای بشر، بطورمستقیم برگونه های زیستی واکوسیستمها اثرمی گذارد مانند فرسایش زمین ، بهره برداری بی رویه ، شیوع بیماریهای غیربومی ، آلودگی هوا ومحیط زیست. به گزارش " اتحادیه بین المللی حفاظت ازمحیط زیست " (IUCN) حدود یکسوم گونه های شناخته شده ی زیستی درجهان ، درمعرض انقراض قراردارند که 29 درصددوزیستان ، 21 درصد پستانداران و 12 درصد پرندگان راشامل می شود. جنگلهای آمازون ، دریاچه های نمک وگیاهانی که درآب شورزندگی می کنند ، بخش بزرگی ازکربن هواراجذب می کنند وبانابودی آنها ، تنوع زیستی آسیب می بیند.ازاوائل دهه ی 1990 تاکنون ، 420 میلیون هکتارازجنگلهای جهان تغییرکاربری پیداکرده اند. توسعه ی فعالیتهای کشاورزی ودامپروری، یکی ازعلل اصلی نابودی این اکوسیستمها می باشد. مناطق حارّه (tropics) که زیستگاه 80 درصد گونه های زنده ی جهان است ، درمعرض خطرجدّی قراردارد. برخی ازگونه های زیستی این منطقه که قدمتی هزاران ساله دارند ، اکنون تحت فشار تغییرات اقلیمی ازیکسو ونامهربانی بشر ازسوی دیگرقرارگرفته اند. ماهیگیری بی رویه ، حمله ی بی رحمانه به جنگلها برای تهیّه ی چوب والوار ، واستفاده ی نابخردانه ازمحیط زیست ، به تغییرات گسترده ی آب وهوائی ، کاهش بارندگی وگرم شدن دمای هوا درجنگلهای بارانی انجامیده است. نشریه Nature ، نابودی تنوع زیستی رابزرگترین بحران دوران ما نامیده است. تغییر الگوی بارندگی دردهه ی گذشته ، ترکیب گونه های زیستی مناطق حارّه رابرهم زده و پوشش سبز زمین را مورد تهدید قرارداده است. این نشریه هشدار می دهد که " بشر درآستانه ی از دست دادن اکوسیستمهای مناطق حارّه است." مجموعه ی گیاهان ، حیوانات ، حشران وماهیهای این منطقه ، اکوسیستمی رابوجود آورده اند که غذا ، آب ، هوا وانرژی مورد نیاز بشر، تاحدود زیادی به آن وابسته است.(3)

بابهره برداری ناپایدار ازمنابع طبیعی چون چوب ، مواد معدنی وروغن نخل ، موجودیت اکوسیستم مناطق حارّه درخطرقرارگرفته است. کشورهای توسعه یافته ای چون آمریکا ، مصرف کننده ی اصلی این منابع هستند ضمن اینکه ، همین کشورها نیزتولید کننده ی بیشترین گازهای گلخانه ای دنیا می باشند. بطورکلی دلائل ازدست رفتن تنوع زیستی درمناطق حارّه ودیگراکوسیستمهای حیاتی جهان رامی توان در بهره برداری بیش ازحدّ ، ازدست رفتن زیستگاه ،حضورگونه های مهاجم ، تغییرات آب وهوائی وآلودگی جستجو کرد که بخش مهمی ازآن بعلت منفعت طلبی های تنگ نظرانه ی کاپیتالیستی است. درهرحال ، ازبین رفتن تنوع زیستی به این معنی است که میلیونها نفر باآینده ای روبرو هستند که درآن ، منابع غذائی دربرابرآفات وبیماریها آسیب پذیرترند وهوای سالم وآب شیرین، به سختی دردسترس قرارمی گیرد. چگونه می توان مانع این سقوط آزاد شد ؟ سازمان ملل متحد برنامه ای تنظیم کرده که به موجب آن باید تاسال 2030 ، حداقل 30 درصد اکوسیستمهای زیست کره تحت حفاظت قرارگیرند. درحال حاضر فقط 17 درصد اکوسیستمهای زمینی و8 درصد اکوسیستمهای دریایی تحت حفاظت قراردارند. اما گسترش مناطق حفاظت شده ، بویژه برای اکوسیستمهای درمعرض خطر ، فقط یکی ازاین اقدام هاست.(4) حفاظت ازاین اکوسیستمها ، مستلزم مجموعه ای ازتدابیراست که علاوه برگسترش مناطق حفاظت شده، باید بااجرای دقیق پیمان آب وهوائی پاریس ، به صفر رساندن نابودی جنگلها ، وهمگانی کردن شعارهائی چون " کمتر گوشت بخورید! " است. کشورهای توسعه یافته ، باید برای نیل به هدف افزایش حداکثری دمای زمین به میزان دودرجه ی سانتیگراد، بیشترتلاش کنند. برخی بررسیها نشان می دهند که حتی افزایش دودرجه ای دمای زمین هم برای برخی گونه های زیستی ، ازجمله مرجانهای استوائی ، مرگباراست. درعین حال ، تلاشهائی که برای حفاظت ازتنوع زیستی درسطح ملی وبین المللی جریان دارد، باید مستند به شواهد وقرائن علمی محکم باشد وبرزندگی ومعیشت مردمان بومی تاثیرمنفی برجای نگذارد. تجربه نشان می دهد که مردمان بومی ، بهترین حافظان اکوسیستم وتنوع زیستی ، بویژه درمناطق حارّ ه می باشند. کشورهای جهان باید الگوی توسعه ی خویش را به نحوی تغییردهند که ازحیات وحش ومناطق جنگلی دورمانده ودست سرمایه داران منفعت طلب وکمپانیهای چند ملیتی راازاین مناطق کوتاه کند. به نوشته ی نشریه Nture ، " احداث راهها ، سدها ودیگرزیرساختها درمناطق جنگلی ، بیشترین ضربه رابراکوسیستمها وارد می آورد." تقریباً همه ی این پروژه ها، بویژه درمناطق حارّه ، باسرمایه گذاری خارجی عملی می شوند درحالیکه بهتراست این پول ، صرف اموری چون بهبود راههای روستائی وبین شهری گردد تا بومیان بتوانند بهتر ، سریعتر وبا هزینه ی کمتر، محصولات خود رابه بازار برسانند.

زیرنویس

1)campbellbiology , www.pearson.com

2)Biodiversity , www.nwf.org

3)Biodiversity : what is it and how can we protect it ? , www.news.un.org

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037