ماوراء خزر
ماوراء خزر ؛ ازاستعمار تا سوسیالیسم
(جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان ، صد ساله شد)
ترکمنستان امروز، بعنوان بخشی ازماوراء خزر ، درروزگار هخامنشیان ، اشکانیان وساسانیان ، بخشی ازخراسان بزرگ وجزئی ازامپراتوری ایران بود وپس ازفروپاشی ساسانیان ، به تصرف اعراب درآمد. مردم این منطقه ، درقیام ابومسلم خراسانی شرکت کردند ونیروهای خلیفه ی اموی را در مرو شکست دادند. ترکمنستان در حمله ی مغول، به تصرف ایلخانان درآمد وسپس به قلمرو تیموریان پیوست. چندی نیز ضمیمه ی خانات خیوه و خانات بخارا بود تااینکه درسال 1881 به تصرف روسیه ی تزاری درآمد. امپراتوری روسیه دریک سلسله جنگها که ازسال 1869 تا سال 1881 ادامه داشت ، بالاخره ترکمنها را درجنگ " گوک تپّه" شکست داد وترکمنستان امروزی را به خاک خود ملحق نمود وسپس باانعقاد قرارداد " آخال " ، ایران راازحاکمیت برمناطق ترکمن نشین محروم کرد ومرزجدید خودرا بااین کشور ترسیم نمود. چند سال بعد نیز قرارداد مشابهی میان روسیه و افغانستان منعقد گردید. روسیه ی تزاری ، این مناطق رازیرنظرفرماندار کل ترکستان درتاشکند اداره می کرد. بدین ترتیب ، ماوراء خزر به مستعمره ی روسیه تبدیل شد اما برای حکومت تزاری ، همچنان یک منطقه ی دورافتاده وبی اهمیت باقی ماند.
ازاوائل قرن نوزدهم ، ترکمن ها درآرزوی تشکیل یک دولت مستقل به سرمی بردند اما ، این آرزو تاانقلاب اکتبر تحقق پیدانکرد. حکومت نوبنیاد شوروی ، تحت رهبری لنین ، برای حل مسئله ی ملی درسرزمین پهناور روسیه ، حق تعیین سرنوشت را تاسرحدّ جدائی ، برای همه ی ملل روسیه برسمیت شناخت. " قایغی سیز سردارویچ آتابایف " که درآن زمان ، رئیس شورای کمیساریای خلق ترکستان (شامل قزاقستان ، ازبکستان ، ترکمنستان ، قرقیزستان ، وتاجیکستان ) درچهارچوب اتحاد جماهیرشوروی بود ، بادرایت سیاسی خود توانست به مقامات مرکزی ثابت کند که دواستان " چارجو " ( درمحدوده ی خانات بخارا ) و " داش اوغوز " ( درمحدوده ی خانات خیوه ) ، متعلق به ترکمنهاست. او بعد از اخذ موافقت شورایعالی کمیساریای خلق ، شرائط رابرای تاسیس یک جمهوری سوسیالیستی فراهم کرد ونهایتاً بامتحد کردن اقوام ترکمن توسط این دولتمرد ، جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان شوروی در 27 اکتبر1924 تاسیس شد. نقش آتابایف ویارسیاسی اش " نذیربای آیتاکوف " درپایه گذاری جمهوری ترکمنستان ، بسیارتعیین کننده بود. به همین دلیل ، ترکمنها اورا قهرمان ملی خود می دانند. اوکسی بود که درسال 1917 ، نخستین هسته های ضد تزاری رادرترکمنستان راه اندازی کرد. اولین رئیس جمهور ترکمنستان آیتاکوف بود و آتابایف رهبری شوراها را برعهده داشت واولین کاراین تیم انقلابی ، جداکردن دین ازمدارس ودولت وتدوین قانون اساسی برمبنای یک سیستم لائیک بود. دومین اقدامی که انجام گرفت ، مبارزه با بیسوادی وتبدیل رسم الخط عربی به لاتین بود. دادن حق رای به زنان ، ازدیگراقدامات انقلابی دولت جدید بود که قبل از بسیاری ازکشورهای اروپائی تحقق یافت. همچنین حق انتخاب شدن درمجالس ، شوراها ، ومقامات عالی نیز به زنان اعطاء شد. رادیو عشق آباد دایر شد و دهها روزنامه به زبان ترکمنی منتشر گردید. حکومت شوروی ، عشایر رااسکان داد وکوچ نشینی رامتوقف کرد. صنعت درترکمنستان توسعه یافت وبهره برداری از منابع طبیعی منطقه آغازشد. اصلاحات ارضی درترکمنستان ، ازسال 1920 آغازگردید وزمینهای بزرگ مالکان ( بای ها ) یابه کشاورزان واگذارشد ویابه صورت تعاونی درآمد. صنعت نفت احیاء شد ودرآستانه ی جنگ جهانی دوم ، ترکمنستان به دومین تولید کننده ی پنبه دراتحاد شوروی تبدیل شد. بهبود شبکه های آبیاری ، سهم بسزائی دراین موفقیت داشت.بااین پیشرفتها ، یک طبقه ی کارگر قدرتمند ، قدم به صحنه گذاشت. جنگ جهانی دوم ، چرخ اقتصاد ترکمنستان راباسرعت بیشتربه حرکت درآورد. باحمله ی آلمان به شوروی ، بخش عمده ی صنایع کشور ، به مناطق شرقی ازجمله ترکمنستان ، منتقل شد. درسالهای پس ازجنگ نیز ، توسعه ی زیرساختهای صنعتی ترکمنستان ادامه یافت وصنایع نفت ، گاز وماشین سازی ، پیشرفت قابل ملاحظه ای کرد. بااحداث کانال قره قوم که آمودریا را به دریای آرال متصل می کرد ، سیستمهای پیچیده ی آبیاری احداث گردید ومحصولات کشاورزی ، افزایش قابل ملاحظه یافت. این کانال سپس تادریای خزر امتداد یافت.
فرهنگ وهنر ترکمنستان که باید آنرا جواهرآسیای میانه نامید ، دردوران سوسیالیسم رشد و اعتلای فراوان پیداکرد. ترکمنستان به فرهنگ غنی وموسیقی سنتی خود می بالد. اسبهای ترکمن به زیبائی واصالت مشهورند. اسبهای نژاد " یوموت " و " گوکلان " درترکمنستان وبویژه درترکمن صحرای ایران، پرورش می یابند. موسیقی ترکمن ، زبان گویای مردم ترکمن است وازغنای تاریخی بهره مند می باشد ودرزمره ی اصیل ترین موسیقی های جهان قرارمی گیرد. موسیقی سنتی ترکمن توسط باغشی ها اجراء می شود وآزادی ، برابری ، همبستگی وحماسه ، ازمضامین اصلی آن می باشد. موسیقی ترکمن دردوران سوسیالیسم رشد کرد وبرغنای آن افزوده شد. بطورکلی ، فرهنگ وهنرترکمنستان ، تلفیقی از فرهنگ وهنر ترکمنی ، روسی ، ایرانی وترک است که نام چهره هائی چون آلتی قارلیف (فیلمساز و نمایشنامه نویس ) آناگل آناقیلوا ( هنرپیشه وفیلمساز) ، کمک اوغلی ( شاعر، نویسنده ونوارنده ی دوتار) ، عبدالرحمن اونق (نویسنده ) ، ودهها شاعر، نویسنده وهنرمند دیگر که درسیستم سوسیالیستی پرورش یافتند، برتارک آن می درخشد. دراین میان ، مردم ترکمن ، به مختومقلی فراغی ارادتی خاص می ورزند واشعارش راسینه به سینه درگوش فرزندان خود نجوا می کنند تامبادافراموش شود. دولت سوسیالیستی مجموعه اشعار این شاعر را که دربین قبائل وطوائف ترکمن پراکنده بود ، جمع آوری ومنتشر کرد. مختومقلی راباید پدرشعر کلاسیک ترکمن نامید که آثارمتعددی براساس اشعاروی ساخته شده است. چنگیزآیتماتوف نویسنده ی قرقیز ، درباره ی مختومقلی می گوید : " اوشخصیتی است که بازبان شعری خود، بخشی ازمیراث ادبی جهان راتشکیل می دهد." نام مختومقلی درجمهوری سوسیالیستی ترکمنستان برجسته شد واشعارش جمع آوری ودر دسترس عموم قرارگرفت وبناها وموزه های متعدد برای او وبنام او ، برپاگردید.
امانام جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان ، بانام سردارویچ آتابایف پیوند خورده است. آتابایف در اکتبر1887 درمنطقه ی تجن ودرخانواده ای کشاورز ، زاده شد. دربدو تولد ، مادر ودرشش سالگی پدر را ازدست داد وتعلیم وتربیت او برعهده ی عمویش قرارگرفت. دردبیرستان ، استعداد آتابایف زبانزد خاص وعام بود. او درسال 1907 وارددانشگاه تاشکند شد ودرهمانجابا دنیای سیاست آشنا شد ومدتی بعد ، از دانشکده ی تربیت معلم فارغ التحصیل گردید وبه معلمی پرداخت اما بامخالفت رژیم تزاری ، درسال 1912 ازکاراخراج شد. آتابایف که درآن زمان 25 سال داشت ، بعنوان کارمند بانک شروع بکارکرد. درآستانه ی انقلاب اکتبر ، به عضویت حزب کمونیست درآمد وبه سرعت مدارج ترقّی را درحزب طی نمود و به ریاست شورای شهر " ماری " برگزیده شد. آتابایف درسال 1920 ، رئیس شورای کمیساریای خلق ترکستان شد. او که رویای دیرینه ی خود را درمورد تشکیل دولت مستقل ترکمن درسرمی پرورد ، از مقام جدید خود برای نیل به این هدف استفاده کرد. اما این فرصت استثنائی ، باچالشهائی مواجه گردید چون برای ایجاد یک جمهوری مستقل سوسیالیستی درترکستان شوروی ، حداقل سه شرط لازم بود : جمعیت جمهوری باید حداقل یک میلیون نفرباشد ؛ ملت اصلی جمهوری باید ازیک زبان ، فرهنگ وتاریخ برخوردارباشد ؛ وجمهوری باید دارای محدوده ی جغرافیائی خاص خود باشد. ترکمنستان درآن زمان ، فقط دوشرط ازاین شروط را دارا بود وتاریخ نشان داد که اگراین فرصت تاریخی ازدست می رفت ، دیگر هیچگاه جمهوری مستقل ترکمن قابل حصول نبود زیرا بعد ازفروپاشی شوروی ، هیچیک از جمهوریهای خود مختار شوروی سابق ، نتوانستند به استقلال برسند. ازاین جهت ، اهمیت اقدام تاریخی آتابایف درتاسیس جمهوری مستقل ترکمنستان ، دوچندان می شود. جمعیت ترکمنها درآن زمان ، بدلیل نسل کشی ها وقتل عام های رژیم تزاری ، بخصوص درجریان نبرد " گوک تپه "، بشدت کاهش یافته بود وبه یک میلیون نفر نمی رسید. لذا آتابایف ، سرزمینهای تحت امر خانات بخارا وخانات خیوه رابه ترکمنستان پیوند داد وبه آنها اجازه داد تاگذرنامه ی ترکمنی بگیرند وازاین طریق ، جمعیت ترکمنها رابه بیش ازیک میلیون نفررساند. اوبرای اینکار ، ابتدا با " جنید خان " رهبر شورشی ترکمنها که مسلمان حنفی ومخالف سرسخت شوروی بود ، مخفیانه ملاقات کرد وتوانست با اخذ مجوزخروج وی ازمحاصره ی نیروهای دولتی ومهاجرت او ونیروهایش به ایران وافغانستان ، جنگ داخلی رادراین مقطع ، بدون خونریزی به پایان برساند. البته جنگ داخلی کم وبیش وبطورپراکنده تاسال 1930 ، باشورشیان باسماچی که ازحمایت انگلیس برخورداربودند ، ادامه یافت. آتابایف ، سپس برای متحد کردن قبائل ترکمن ، کنفرانسهای خیوه ، بخارا ، وکنفرانس ترکمنهای حاشیه ی دریای خزر رابرگزارکرد وپس ازبرگزاری کنفرانسهای مشابه در مرو ، آخال ، ونهایتاً عشق آباد ، کنفرانس سراسری ترکمنهای ترکستان رابرگزارنمود که به تاسیس جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان درسال 1924 انجامید. البته آتابایف و ایتاکوف ، درجریان تصفیه های بعدی ، اعدام شدند.
ترکمنستان دردوران سوسیالیستی ، بجز یک رسوائی فساد دراواسط دهه ی 1980 ، که درجریان آن دبیرکل حزب کمونیست ترکمنستان ( محمد نظر غفوروف) ازکاربرکنارشد ، همواره یکی از آرام ترین وبی حاشیه ترین جماهیر شوروی به حساب می آمد. این جمهوری ، همیشه مراودات گسترده باآنسوی مرز جنوبی خودداشت. ناوبانان ترکمن ، ازترکمن صحرای ایران محصولاتی چون نمک ، شکر ، شال وپوست دباغی شده به " حاجی طرخان " حمل می کردند ودرمقابل ، چوب ، پارچه ، شکلات ، آهن ، سماور ، سقّز وبرخی محصولات مدرن ، به اینطرف می آوردند. افراد ترکمن که ازجانب حکومتهای دوطرف به یاغیگری متهم می شدند، آرامش وامنیت خود را با مهاجرت به آنسوی مرز ، تامین می کردند. اکثر ترکمنهای ایران که درجوارمرز ترکمنستان در استانهای مازندران وشمال خراسان ساکن بودند ، به پیشرفتهای جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان به دیده ی تحسین می نگریستند. آنها نیز مانند همزبانان خود درآنسوی مرز ، پیوسته با سلطه ی خارجی درنبرد بوده اند وتاریخ اخیرآنها موارد درخشانی ازمبارزه باسلطه وتبعیض رابه ثبت رسانده است که جنبش مراوه تپّه درسالهای نخست حکومت رضاخان پهلوی ، قیام افسران خراسان درسال 1324 وقیامهای عمومی سالها ودهه های بعد ، ازآن جمله می باشند. بسیاری ازمبارزان وروشنفکران ترکمن ، پس ازسرکوب جنبش ملی ایران، درسالهای 1325 تا 1332 ، به ترکمنستان پناهنده شدند وجایگاه مهمی درادبیات ترکمن کسب کردند. غایب مهلکه ، صفرانصاری ، سرهنگ خطیبی ، عاشرپور ، گوکلانی ، ودهها نفر دیگر ازآن جمله می باشند. برخی روشنفکران ترکمن نیز به ترکیه رفتند وبه درجات عالی تحصیلی نائل آمدند که دکتر قره داغی یکی ازآنها بود.
باآنکه ترکمنها در رفراندوم بین المللی سال 1990 که درباره ی آینده ی اتحاد جماهیرشوروی برگزارشد ، به بقای سیستم شوروی رای دادند اما درپی کودتای نافرجام 22 اوت 1991 درمسکو ، استقلال خودرا ازشوروی اعلام و صفرمراد نیازوف دبیراول حزب کمونیست ترکمنستان را به ریاست جمهوری برگزیدند. حزب کمونیست ، خودرامنحل کرد وجای خویش رابه حزب دموکرات ترکمنستان داد. کلیه ی اعضای حزب کمونیست سابق ، بطورخودکار به عضویت حزب دموکرات درآمدند. حزب دموکرات قول انجام اصلاحات همه جانبه ی اقتصادی ، سیاسی وفرهنگی داد ومتعهد شد که همه ی جنبه های حیات اجتماعی کشوررا دموکراتیزه نماید اما ، به گزارش گروه ناظر هلسینکی ، ازهنگام استقلال ترکمنستان ، موارد نقض فاحش آزادی وحقوق بشر دراین کشور مشاهده شده است. ادامه ی سرکوب درترکمنستان ، اگرچه این کشوررا به " جزیره ی ثبات " آسیای میانه تبدیل کرده اما حیات سیاسی ، فرهنگی واقتصادی کشوررا دررکودی عمیق فروبرده است. معهذا ثروت سرشارترکمنستان ، بویژه منابع غنی گاز آن ، که رتبه ی سوم جهان راداراست ، به جمعیت 7 میلیونی این کشور ، سطح معینی ازرفاه بخشیده اما ، دولتمردان فاسد آنرانیز پروارتر کرده است. متاسفانه پس ازاستقلال ترکمنستان ازشوروی ، بجای تقدیر ازقهرمانان ملی وبنیانگذاران کشور، بناهای یادبود آنها تخریب شد وسردمداران رژیم جدید ، خود رابنیانگذار ترکمنستان مستقل نامیدند.
منابع ومآخذ
1)رحیم کاکائی ، مختومقلی فراغی شاعرنیرومند ترازمرگ ، www.ishig.net
2)ترکمنستان ، سی سال پس ازاستقلال ازشوروی ، www.independentpersian.com
3)ف.م.هاشمی ، ترکمنستان سرزمین اسب ، موسیقی ، تبعیض ، www.fmohammadhashemi.blogfa.com
4)ارازمحمد سارمی ، تاریخ ترکمنستان ، تهران ، وزارت امورخارجه ، 1384
5)محمد سارای ، ترکمنها درعصر امپریالیسم ، ترجمه وبردی رجائی ، تهران ، 1378
6)مهدی سیّدی ، نیمی زترکستان ، نیمی زفرغانه ، کتابستان مشهد ، 1371
کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037