جنگ خاورمیانه
جنگ خاورمیانه
و
اختلالات بهم پیوسته درزنجیرۀ جهانی عرضه
مقدمه تحولات نظامی اخیر درخاورمیانه ومحدودیت عبورکشتیها ازتنگۀ هرمز ، تنها بازار انرژی راتحت فشارقرارنداد بلکه به سرعت درحال تبدیل شدن به یک بحران چند لایه در زنجیرۀ تامین جهانی غذا بود. گزارش رسانه های بین المللی نشان می دهد که این اختلال ، ازتامین نهاده های کشاورزی تاانتقال مواد غذائی، پیامدهائی فراترازشوکهای سنتی نفت داشت ومی توانست درصورت تداوم ، به یک بحران فراگیرغذائی تبدیل شود. جنگ دونالد ترامپ باایران ، یکی ازسنگین ترین شوکها رادرحافظۀ تاریخی جهان ثبت کرد. پیامدهای این جنگ ، ازمزارع آفریقای جنوبی گرفته تا پمپ بنزین های اروپا وآمریکا مشاهده می شد. قیمت بنزین درآمریکا ازآغازجنگ، 17 درصد وسوخت دیزل 24 درصد افزایش یافت وقیمت مواد غذائی به بالاترین سطح در40 سال گذشته رسید.قبلاً نیز درسال 2022 ، آغازجنگ اوکراین موجب افزایش شدید قیمت مواد غذائی گردید وشمارافراد گرفتار ناامنی غذائی درجهان رابه رکورد بی سابقۀ 349 میلیون نفررساند.
سازمان ملل متحد هشدارداده که ممکن است جنگ خاورمیانه به وضعیتی مشابه بااوکراین درجهان تکرارشود. هرچه جنگ طولانی ترشود، آسیب به اقتصاد جهانی وزندگی مردم دنیا بیشترمی شود. تنگۀ هرمز ازدیرباز، مهمترین کریدورانرژی جهان شناخته می شود اما نقش آن به عنوان کریدور غذا نیزبه همان اندازه مهم است.فراترازنفت، این تنگه حدود 20 تا 30 درصد ازصادرات کود جهان ازجمله آمونیاک ، اوره ودیگرنهاده های ضروری برای تولیدکشاورزی راازخود عبورمی دهد. گازطبیعی ، مادۀ اولیۀ تولید اوره است که یکی ازپرمصرف ترین کودهای شیمیائی درجهان می باشد. چین وهند به ترتیب اولین ودومین مصرف کنندۀ این کودها می باشند که کارخانجات آنها به دلیل کاهش دریافت گازطبیعی دراثرجنگ، با80 درصد ظرفیت کارمی کردند. ازآنجائیکه تقریباً نیمی ازتولید جهانی غذا به کود نیتروژنی مصنوعی وابسته است ، این جنگ موجب بروز اختلالات پایدار درتامین غذای جهان گردید وهزینۀ مواد غذائی رابرای مصرف کنندگان سراسرجهان افزایش داد. ازمیان سه گروه اصلی مواد مغذی بعنوان کود(نیتروژن، دریائیجهانی راشامل می شود. این رقم برای فسفات 21 درصد ، برای پتاس 20 درصد است. تولید کنندگان غلات دربرابراختلال بازارکودهای نیتروژنی بسیارآسیب پذیرهستند. اوره وآمونیاک که رایج ترین انواع کودهای نیتروژنی هستند ، قریب به اتفاق ازتنگۀ هرمز عبورمی کنند تابه دست مصرف کننده برسند. درعین حال ، سایر تامین کنندگان عمدۀ کود( مانند روسیه که یک پنجم تجارت کود جهان رادر دست دارد) نیزقادربه تامین کسری حاصل ازمسدود شدن تنگۀ هرمز نبودند. ایالات متحده خود بشدت وابسته به واردات کود نیتروژنی است که روسیه وقطر ازتامین کنندگان آن می باشند. برای کشاورزان آمریکائی، تنگۀ هرمز درزمان نامناسبی بسته شد زیرا آنها درآستانۀ کشت بهاره قرارداشتند. بازارهای کودآمریکا ، ذخائر استراتژیک ندارند وتولید داخلی نیزقادربه جبران کمبود آن نیست.
پس از آغاز جنگ ، حمل ونقل دریائی ازطریق تنگۀ هرمز، بصورت قطره ای جریان داشت وحمله به کشتیهای تجاری وتهدید مین های دریائی باعث شد بیمۀ دریائی بسیارپرهزینه شده وموجب تغییرمسیردریائی ، افزایش هزینه ها وتاخیردرتحویل کالا گردد. برنامۀ جهانی غذا (WFP) ، این اختلال رابزرگترین شوک زنجیرۀ تامین اززمان پاندمی کوید توصیف کرد که هزینه های حمل ونقل راتا 20 درصد افزایش داد وتاخیرهای 10 روزه یابیشتر رادرتحویل کالا موجب گردید.این بحران درپس زمینۀ شکننده ای واقع شد وآن هشدارهواشناسان دربارۀ وقوع پدیدۀ " ال نینو " (ElNino) بود. هواشناسان هشدارمی دهند که ممکن است اواخر سال جاری میلادی این موج به حرکت درآید وخشکسالی رابه مناطق کلیدی کشاورزی جهان بکشاند. همزمانی شوکهای اقلیمی باکمبود کود وجهش قیمت انرژی، خطر بروز بحران درسیستم غذائی جهان راکه قبل ازجنگ هم تحت فشارقرارداشت، دوچندان کرد. بنابراین ، آنچه درحال شکل گیری بود، زنجیره ای ازاختلالات بهم پیوسته بود: ازمحدودیت درانتقال انرژی گرفته تاکاهش تولید کود، افزایش هزینه های کشاورزی ودرنهایت، تهدید عرضۀ مواد غذائی !
گرسنگی حادّ جهانی حتی پیش ازآغازجنگ ، گرسنگی جهانی درسطح نگران کننده ای قرارداشت وبیش از 670 میلیون نفر (حدود 8 درصد جمعیت جهان ) به نحوی گرسنگی راتجربه می کردند. برخی مناطق مانند سودان ، سودان جنوبی، غزّه ویمن ، درشرائط قحطی قرارداشتند. ازسال 2020 به بعد ، برتعداد افرادی که درمعرض ناامنی غذائی قراردارند ، 65 درصد افزوده شد که ناشی ازشوکهای اقلیمی، بی ثباتی اقتصادی واثرات ماندگار پاندمی کوید بود. برنامۀ جهانی غذا هشدار داد که ممکن است جنگ ایران 45 میلیون نفردیگربرتعداد گرسنگان جهان بیفزاید. بیشترین ضربه راکشورهائی متحمل خواهند شد که به کالاهای وارداتی وابسته اند. درجنوب صحرای آفریقا وهند ، کشاورزانی که وارد فصل کشت شده اند ، باکاهش یاعدم دسترسی به کود ، مواجه شدند. کارشناسان، این بحران را "بمب ساعتی غذا" نامیدند.
بحران جهانی سلامت همان اختلالاتی که زنجیرۀ تامین غذاراتهدید می کند، زنجیره های تامین سلامت رانیزتهدید می کند. هزینۀ عملیات بشردوستانۀ نجات بخش افزایش یافت ومیلیونها نفردرمعرض تهدید قرارگرفتند. درعرض دوهفته پس ازآغازجنگ ، بیش از50 درخواست تامین اضظراری به دست سازمان ملل متحد رسید که 5/1 میلیون نفررا در25 کشورشامل می شد. بامحدودیت پروازهای هوائی ، مرکزلجستیک جهانی سازمان بهداشت جهانی در دبی تعطیل شد وانتقال هرکانتینرکمک ، با2000 تا4000 دلارهزینۀ اضافی روبروگردید.ارسال واکسن یونیسف بابیش از 10 روزتاخیرصورت گرفت که در سیستم بهداشتی به معنی مرزمیان مهاروشیوع تعبیرمی شود.منطقۀ خلیج فارس همچنین بعنوان یک مسیرحیاتی برای ترانزیت دارو عمل می کند. مراکز بشردوستانه درسراسرخاورمیانه، آسیا وآفریقا ، باآغازجنگ نگران به پایان رسیدن ذخائرداروهای پایۀ خود شدند. درسودان که کاملاً به داروهای وارداتی وابسته است، بیش از 90درصد مراکز بهداشتی، بدون ملزومات ضروری به حال خود رها شدند. حتی کره جنوبی وبریتانیا نیزنسبت به احتمال کمبود دارو درآینده هشدار دادند.
فرسایش معماری بشردوستانه آنچه جنگ رابویژه خطرناک کرد این بود که جنگ نه تنها شوک انسانی ایجاد کرد، بلکه ظرفیت کشورها رانیزبرای رسیدگی به نیازهای اقتصادی وامنیتی شان کاهش داد. پیش ازآغازدرگیری ، اغلب کشورها درحال دست وپنجه نرم کردن بابحران بدهی جهانی بودند که فضای کمی برای تحمل شوکهای خارجی باقی می گذاشت. پیش بینی می شود که میانگین رشد اقتصادی خاورمیانه درسال جاری، دراثرجنگ ایران ازحدود 4 درصد به 8/1 درصد کاهش پیداکند. کشورهائی که قبل ازجنگ ممکن بود درامنیت غذائی، بهداشت عمومی وحمایت اجتماعی سرمایه گذاری کنند، باشروع جنگ ازاین برنامه ها روی گرداندند. بنابراین درشرائطی که معماری کمک وپیشگیری بشردوستانه، بیش ازهرزمان دیگری مورد نیازبود، این معماری بطورسیستماتیک روبه زوال بود.
ترامپ درسال گذشته، آژانس توسعۀ بین المللی ایالات متحده (USAID) ر اتعطیل کرد وبه حیات نهادی پایان داد که گفته می شود طی دودهۀ اخیرجان3/2 تا6/5 میلیون نفررانجات داده است. دولت ترامپ ، بودجۀ برنامه های اضطراری برنامۀ جهانی غذا راقطع کرده ودستور توقف کامل همۀ کمکهای خارجی راصادرنموده است. اودرنظردارد برنامۀ " غذا برای صلح " راکه بزرگترین برنامۀ کمک غذائی خارجی آمریکابرای مقابله باگرسنگی درجهان است، تعطیل کند. پیش تر کنگره 5/5 میلیارددلار کمک بشردوستانه برای سال مالی 2026 درنظرگرفته بود که باشروع جنگ بلااستفاده باقی ماند. این عقب نشینی ، فقط به آمریکا محدود نمی شود وبنابراعلام سازمان همکاری اقتصادی وتوسعه (OECD) ، کمکهای رسمی کشورهای اهداء کننده درچند سال اخیر، 23 درصد کاهش یافته است.آلمان دومین اهداء کنندۀ بزرگ کمک درجهان، بیش از 70 درصد ازبودجۀ کمکهای بشردوستانۀ خود کاسته است. بطورکلی هرپنج اهداء کنندۀ بزرگ جهان ، برای اولین باردرتاریخ ، بطورهمزمان عقب نشینی کرده اند. درمقایسه بابسیج اولیه وقوی پس ازآغازجنگ اوکراین ، پاسخ به جنگ ایران ناامید کننده بود که این نشاندهندۀ اولویت امنیت برکمک است. دراین حال ، دولت ترامپ برای سال آینده درخواست 5/1 تریلیون دلاربودجۀ دفاعی کرده است که بزرگترین بودجۀ دفاعی درتاریخ آمریکا درغیاب یک جنگ زمینی می باشد.
ازسوی دیگر، کشورهای اطراف شبه جزیرۀ عربستان که دهه هاست برنامۀ تبدیل خود به جوامع پررونق ومدرن رابااتکاء به درآمد سرشارنفتی دنبال می کنند،بشدت ازجنگ ایران صدمه دیدند. هدف آنها جذب مهاجرازسراسرجهان است که در جستجوی کاروامنیت راهی منطقه می شوند. جمعیت منطقه در30 سال گذشته بیش ازدوبرابرشده است. اما جنگ ایران بزرگترین آسیب رابراین برنامۀ جاه طلبانه وارد آورد. تقریباً همۀ کشورهای این منطقه ، غذای خود رابطورکامل وارد می کنند وبیشتراین واردات نیز ازطریق تنگۀ هرمزصورت می گیرد-آبراه باریکی که به دلیل تهدید مین ها وحملات پهبادی نیروهای ایرانی ونیابتی های آن، عملاً به روی کشتیهای تجاری بسته شد. طبق تحقیقات " انستیتوی تحقیقات سیاست عمومی " (Institute for Public Policy Research) ، کشورهای منطقه کاملاً به واردات برنج (77 درصد) ، ذرت (89 درصد) ، سویا (95 درصد) ، وروغنهای گیاهی (91 درصد) وابسته اند. برای این کشورها ، وضع آب نیز نگران کننده است. حملات ایران به کارخانه های آب شیرین کن درعربستان وبحرین، بویژه حملات به یک مجتمع عظیم با 43 کارخانۀ آب شیرین کن عربستان ، بخشی دیگرازپیامدهای این جنگ بود.400 نیروگاه درکشورهای عضو شورای همکاری خلیج، تقریباً 40 درصد ازکل نمک زدائی آب دریارا درجهان انجام می دهند ودر مجموع زندگی 100 میلیون نفر درمنطقه به این آب وابسته است. تحقیقات انجام گرفته نشان می دهد که بیش از 90 درصد آب آشامیدنی ریاض توسط یک کارخانۀ آب شیرین کن تامین می شود واگرنیروگاه ، خطوط لوله ویازیرساختهای مرتبط با آن آسیب ببینند ، شهرباید ظرف یک هفته تخلیه شود.
باهمۀ این تفاصیل ، اگرمذاکرات جاری میان ایران وآمریکا به نتیجه برسد و یادداشت تفاهم امضاء شده به باربنشیند ، زنجیره های تامین طی چند هفته ترمیم خواهند شد اما درصورت تداوم جنگ ، بحران انرژی وکود می تواند به تهدیدی جدّی برای امنیت غذائی منطقه وجهان تبدیل شود.
منابع ومآخذ
1)THE Iran wars hidden front : food,water,and fertilizer , www.cfr.org
2)Iran and beyond perilous threat population health , www.thelancet.com
3)how the war with Iran threatens global food security , www.csis.org
4)how the Iran war is straining humanitarian aid , www.thinkglobalhealth.org
5)the Iran wars next threat is to food and water , www.theatlantic.com
6)Trumps war of choice with Iran threatens a global hunger and health crisis , www.americanprogress.org
کمک مالی به کارت بانکی شماره 7832-9635-9973-6037