ف.م.هاشمی

چشم انداز آیندۀ پاکستان

(ازعمق استراتژیک تا فروپاشی استراتژیک)

ازماه مه تا ژوئن 2026 ، مجموعه ای ازتحولات جدید در شرائط امنیتی پاکستان ، حکومت مرکزی ومحیط استراتژیک پیرامونی آن پدید آمد : تشدید فعالیت شبه نظامیان بلوچ ، درگیری مکرر درامتداد مرزباافغانستان ، حملات تروریستی بزرگ درکراچی ، و تشدید فشارمالی که بطورفزاینده ای درحال ترکیب وهمپوشانی یکدیگرهستند. نکتۀ قابل توجه اینکه این تغییرات ، دیگرمحدود به مسائل تروریستی به معنای متعارف کلمه نیستند بلکه بتدریج به چالشهای جامعی تبدیل می شوند که امنیت ، حکومت ، اقتصاد ودیپلماسی رادرهم می تنند. بنابراین ، تحلیل وضعیت پاکستان رادیگرنمی توان درقالب حوادث منفرد انجام داد بلکه اینکار نیازمند تحقیق جامع ازحداقل سه زاویۀ توانائی ملی ، تکامل سازمانهای شبه نظامی ، وتغییر الگوهای استراتژیک منطقه ای است. دراین شرائط ، برکسی پوشیده نیست که سازمان اطلاعات ارتش پاکستان ، ازبرخی گروههای تروریستی چون شبکۀ حقّانی، لشکرطیّبه وبرخی گروههای کوچک دیگرحمایت می کند. جامعۀ بین المللی ناخشنودی خود راازاین امرابراز کرده است. دولت دونالد ترامپ نیزبرای مدتی همکاری امنیتی باپاکستان رابه حال تعلیق درآورد وبرنامه های آموزشی ارتش این کشوررا متوقف نمود. کارگروه اقدام مالی (FATF) نیزنام پاکستان را درلیست خاکستری خود قرارداده که به معنی عدم پای بندی این کشوربه مبارزه باپولشوئی وتامین مالی تروریسم است. دولت پنهان درپاکستان ( مجموعۀ قدرت متشکل از ارتش ، سرویسهای مخفی ، وبوروکراتهای سطح بالا) متهم به تقلّب درانتخابات به منظور جلوگیری ازبه قدرت رسیدن " عمران خان " رهبرحزب " تحریک انصاف پاکستان" هستند. نظرخواهی ها نشان می دهند که عمران خان درمیان مردم ازمحبوبیت 61 درصدی برخوردار است درحالیکه محبوبیت " شهبازشریف " نخست وزیرفعلی ، کمتراز32 درصد می باشد.

برجسته ترین تغییراخیردر پاکستان ، تبدیل تهدید امنیتی ازحملات تروریستی پراکنده به فشارامنیتی سیستماتیک ومداوم است. دولت پاکستان باتصویب یک برنامۀ اقدام ملی ، سعی کرد به مقابله بااین تهدید برخیزد. قانون ممنوعیت مجازات مرگ ، بطورموقت لغو شد تاتروریستها اعدام شوند. پس ازدوسال جنگ باتروریسم ، سرانجام ارتش پاکستان اعلام کرد که منطقۀ قبیله نشین تحت نظارت دولت فدرال را ازلوث وجود تروریستها پاک کرده است. دراین جنگ ، 500 سرباز و3500 تروریست جان باختند. اما علیرغم این موفقیت ، تحریک طالبان (TTP) ودیگرگروههای افراطی ، همچنان فعال باقی ماندند ودست به حملات بزرگی زدند که حملۀ انتحاری به پارکی درلاهور (70 کشته و300 زخمی) وحملۀ انتحاری به بیمارستانی در کویته ( 75 کشته و100 زخمی ) ازآن جمله می باشند. در16 مه 2026 نیز ارتش آزادیبخش بلوچستان (BLA) برای مدت کوتاهی " دالبندین " در شهرستان " چاگاری " راتصرف کرد. این حادثه نشان داد که حفظ امنیت کل منطقه درحین دفاع ازنقاط حساس ، برای نیروهای امنیتی پاکستان ممکن نیست. ازماه ژوئن ، وضعیت امنیتی پاکستان روبه وخامت گذاشت وطی یک هفته 22 حملۀ مسلحانه دربلوچستان بوقوع پیوست که هدف آنها پرسنل نظامی ، حمل ونقل مواد معدنی ، شریانهای بزرگراهی ، تاسیسات دولتی ، وکاروانهای حمل ونقل متعلق به پروژه هائی بود که باکمک چین درحال انجام اند. یکی ازاین حملات ، به مرکز رنجرهای سند درکراچی بود که " جماعت الاحرار" گروه منشعب ازتحریک طالبان انجام داد. درتبادل آتش میان طرفین که 90 دقیقه ادامه داشت ، 4 نیروی دولتی وشش تروریست کشته شدند. نیروهای جدائی طلب بلوچ وسازمانهای افراطی مذهبی ، ازجنوب غربی وشمالغربی به پاکستان فشارمی آورند. روشهای عملیاتی این سازمانهای شبه نظامی تغییرکرده است واهداف استراتژیک آنها نیزبتدریج ازوارد آوردن تلفات انسانی بسوی عملیات اقتصادی تغییریافته است. ارتش آزادیبخش بلوچستان ، اخیراً باانجام 11 حمله اعلام کرد که ازاین پس ، کریدوراقتصادی چین – پاکستان (CPEC) راهدف گرفته وسیستمهای حمل ونقل معدنی ، پلها ، بزرگراهها وتاسیسات انرژی آنرا فلج خواهد کرد. تاکنون دکل های برق ، نیروگاهها ، تاسیسات ارتباطی وپلهای این کریدور ، به کرات آسیب دیده اند. ارتش آزادیبخش بلوچستان علناً اعلام کرده که به اجرای این " محاصرۀ اقتصادی" ادامه خواهد داد ووسائل نقلیه ای رانیزکه به سمت ایران حرکت می کنند ، هدف قرارمی دهد. شبه نظامیان ازتاکتیک کمین کاروانها ، ایجاد پستهای بازرسی دربزرگراهها ، تخریب پلها ، خرابکاری در زیرساختها ، بمب گذاریهای هدفمند وتاکتیکهای پهبادی استفاده می کنند که خود نشان دهندۀ آن است که گروههای تروریستی ، ازسازمانهای چریکی که به حملات پراکنده دست می زنند ، به سازمانهای شبه نظامی باقابلیت استقرار چند نقطه ای ، تقسیم کارچند لایه ، وعملیات سیستماتیک تبدیل شده اند. مشخص است که این سازمانها قصددارند باحملات خود، ضمن افزودن برهزینه های حکومت مرکزی ، اعتماد سرمایه گذاران خارجی رانیز تضعیف نمایند. این اقدامات ، نمونۀ بارز " تروریسم اقتصادی" است. (1)

دراین شرائط ، رویاروئی پاکستان وافغانستان نیزبالا گرفته است. حملات مداوم به افغانستان ، درحالی رخ می دهد که قدرتهای بزرگ ، درگیربحرانهای خاورمیانه واروپا هستند واین امر ، منجربه کاهش نظارت وعدم پاسخگوئی اسلام آباد گردیده واین کشورراقادرساخته تابا مصونیت ازمجازات ، به افغانستان حمله کند. وقتی دوباره طالبان درافغانستان به قدرت رسید ، بسیاری براین تصوربودند که یک بلوک جدید قدرت درمنطقه شکل گرفته که راه رابرای تحقق " عمق استراتژیک پاکستان" هموارمی کند. اما این دیدگاه ، بسیارکوته بینانه بود وبه زودی اوضاع باتقابل پاکستان وافغانستان ، روبه وخامت گذاشت. درمواجهه باوخامت اوضاع امنیتی ، ارتش پاکستان ، برتلاشهای ضد تروریستی خود بطورمحسوسی افزود وپایگاههای تروریستها رادرخاک افغانستان هدف قرارداد. ارتش پاکستان حتی با ورود زمینی به خاک افغانستان ، چندین پایگاه تروریستها رانابود ودهها شبه نظامی رابه قتل رساند. درعین حال ، تلاش دولت پاکستان برای گنجاندن نام ارتش آزادیبخش بلوچستان وسازمانهای وابسته به آن ، درتحریمهای موضوع قطعنامۀ 1267 شورای امنیت سازمان ملل متحد ، تاکنون به جائی نرسیده است. فشارهای مالی نیزبردولت پاکستان روبه افزایش است. تشدید درگیری آمریکا واسرائیل باایران ، شوک اقتصادی درپاکستان ایجاد کرده وآسیب پذیری این کشور رادربرابراختلالات جهانی انرژی ، آشکارساخته است. دولت دربحبوحۀ افزایش جهانی قیمت نفت ونگرانیها درمورد اختلال درعرضۀ آن ازطریق تنگۀ هرمز-این مسیرکلیدی واردات انرژی برای پاکستان ، افزایش تاریخی 55 روپیه ای قیمت بنزین وگازوئیل رااعلام کرد. انتظارمی رود افزایش قیمت سوخت ، برقیمت مواد غذائی نیزتاثیربگذارد. درعین حال ، مذاکره باصندوق بین المللی پول درمورد دریافت تسهیلات 8 میلیارددلاری صندوق توسعه ، بی نتیجه مانده است.لذا دولت ، به یک سلسله ترتیبات ریاضتی روی آورده که کاهش مصرف سوخت ، محدود کردن سفرهای رسمی ، دورکاری ازمنزل ، وکاهش حقوق مقامات رسمی ، ازجملۀ این اقدامات می باشند. (2)

دربهبوحۀ بحران خاورمیانه، پاکستان درتلاش است تاضمن حمایت ازکاهش تنش وتشویق گفتگو ، تعادل دیپلماتیک ظریفی رامیان ایران وکشورهای حوضۀ خلیج فارس بویژه عربستان برقرارنماید. درعین حال پاکستان ، درشورای امنیت سازمان ملل متحد ، هند رابه حمایت ازگروههای شبه نظامی چون تحریک طالبان و وارتش آزادیبخش بلوچستان متهم می کند وازحملات خود به افغانستان ، تحت عنوان عملیات مشروع ضد تروریستی یاد می کند. درپاسخ به نگرانیهای فزایندۀ امنیتی واختلال درمسیرهای تجارت دریائی ، نیروی دریائی پاکستان طرح "محافظ البحر " رابرای حفاظت از خطوط کشتیرانی وتامین انرژی خود آغازکرده وکشتی های تجاری راباهماهنگی باشرکت ملی کشتیرانی پاکستان ، اسکورت می نماید. خلاصه اینکه پاکستان یکی ازبد ترین تحولات سیاسی رااززمان تاسیس خود درسال 1947 تاکنون ازسر می گذراند. هنگامی که موج جهانی نئولیبرالیسم دردهۀ 1990 به پاکستان رسید ، نخست بخش برق این کشوررا تحت تاثیر قرارداد وازسرمایه گذاران خارجی برای احداث نیروگاه برق دعوت بعمل آمد. حاصل کار این شد که اکنون نیمی از نیروی برق پاکستان توسط شرکتهای خصوصی تولید می شود که بجای تولید برق ازآب ، آنراازسوزاندن سوختهای فسیلی به دست می آورند که هم برای محیط زیست خطرناک است وهم 8 برابرگرانتر به دست مردم می رسد. درنتیجه اکنون بیش ازیکچهارم واردات پاکستان را نفت وگازتشکیل می دهد. در حال حاضر ، سه بحران اصلی ارکان کشوررابه لرزه درآورده است : بحران شدید اقتصادی ؛ تبعات ناشی ازدستگیری عمران خان نخست وزیرسابق ؛ وحضورسازمانهای تروریستی دراستانهای خیبر، پختونخوا ، وبلوچستان ! شکافهای عمیق اجتماعی ، سیاسی واقتصادی درداخل کشور ، ارتش راوادارکرده تا سیاست رادرپشت پرده وبامشت آهنین مدیریت نماید. درپی مخالفت ستاد ارتش پاکستان بابرکناری رئیس سرویس اطلاعاتی این کشور ، سرانجام عمران خان بارای عدم اعتماد پارلمان ازکاربرکنارشد واندکی بعد به زندان افتاد. شهبازشریف که جای عمران خان راگرفت ، رابطۀ نزدیکی با خاندان سعودی دارد. دردهۀ گذشته ، عربستان چندین باربه نجات مالی پاکستان شتافت وچندین وام 5 و 3 میلیارددلاری دراختیاراین کشورقرارداد. دو کشور روابط دفاعی نزدیکی بایکدیگربرقرارکرده اند واخیراً یک پیمان دفاعی دوجانبه نیزامضاء نموده اند. اما اگرپاکستان اصلاحات ساختاری مدّ نظر صندوق بین المللی پول راانجام ندهد ، بعید است که کمکهای عربستان وغرب به این کشورادامه پیداکند. دراینصورت پاکستان بیش ازپیش دست کمک بسوی چین دراز خواهد کرد. ازاین گذشته ، گروههای ناظر واعضای جامعۀ بین المللی ازجمله آمریکا ، بریتانیا واتحادیۀ اروپا ، نسبت به منصفانه بودن روند انتخابات درپاکستان ، ابرازتردید می کنند. اگرچه صندوق بین المللی پول ، آزادسازی قسط آخر ازتسهیلات 1/1 میلیارددلاری سابق خود به پاکستان را آزاد کرده اما مذاکرات دربارۀ واگذاری یک بستۀ جدید 8 میلیارددلاری رامتوقف کرده وشرط واگذاری این تسهیلات را حذف کلیۀ یارانه های برق وگازوسوخت ، افزایش نرخ بهره ، واگذاری نرخ ارزبه بازارآزاد ، وتجدید ساختار شرکتهای دولتی قرارداده است.(3)

فرارسرمایه ازپاکستان دردودهۀ اخیر ، ابعاد بی سابقه ای بخود گرفته واز333 میلیارد دلار فراتررفته است. تنها دردوسال اخیر ، پاکستانی ها میلیاردها دلار خرج خرید ملک در دبی کرده اند. طی این مدت ، حدود یک میلیون نیروی کارماهر پاکستانی ، این کشورراترک کرده اند. باوجود رکود اقتصادی فعلی ، صندوق بین المللی پول خواستار کاهش هزینه های اجتماعی ، وضع مالیاتهای جدید وحفظ نرخ بهرۀ فوق العاده بالا (21 درصد) برای مبارزه باتورم گردیده است. آخرین داده ها حاکی ازبدهی 290 میلیارددلاری دولت است که 70 تا 74 درصد تولید ناخالص داخلی کشورمی شود. برای چین نیز نگرانی اصلی ، احتمال فزایندۀ درگیرشدن درخطرات امنیتی منطقه ای است. هم اکنون پروژه های تامین مالی شدۀ چین وپرسنل چینی آنها ، درمعرض درگیریهای منطقه ای قرارگرفته اند. باتوجه به محدودیت منابع مالی ، امنیتی وظرفیت حکمرانی ، انتظارمی رود که مقامات پاکستانی درآینده ، تاکید امنیتی خود را برقلمرو پایتخت ، شهرهای بزرگ ، خطوط حمل ونقل اصلی ومناطق کلیدی بگذارند و مناطق حاشیه ای را دراولویت بعدی قراردهند. بدین ترتیب ، ضریب امنیت مناطق حاشیه ای پاکستان درآینده کاهش خواهد یافت. اما چین همچنان یکی ازشرکای اصلی پاکستان باقی خواهد ماند ضمن اینکه ممکن است بطورفعالتری ازرقابت بین کشورهای مختلف ، برای جلب حمایت امنیتی ، مالی واقتصادی ، به منظور کاهش فشاربرخود استفاده نماید. اما درمان بی ثباتی سیاسی درپاکستان ، تلاشهای هماهنگ برای غلبه برمشکل روایت ، تقویت نهادهای دموکراتیک ، مبارزه بافساد ، تقویت گفتگو واجماع ، مقابله باایدئولوژیهای افراطی واجرای اصلاحات جامع است. این اقدامات جمعی ، که بااصول شفافیت ، شمولیت ، وارزشهای دموکراتیک هدایت می شوند ، می توانند راه رابرای پاکستانی باثبات تر ومرفه تر هموار کنند.(4)

زیرنویس

1)the new phase of Pakistans instability and its strategic implications , www.eurasiareview.com

2)Pakistans security , political and economic landscape , www.picss.net

3)analyzing political instability in Pakistan , www.wgi.world

4)Pakistans turmoil and its consequences , www.natofoundation.org

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037